မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝှမ်းမှာ ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ အကျပ်အတည်းတွေကြောင့် အခြေခံ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုတွေ ရရှိဖို့ ဆက်လက် ခက်ခဲနေချိန်မှာ ကုလသမဂ္ဂအေဂျင်စီတွေက လူထုဗဟိုပြုတဲ့ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုတွေ ပေးအပ်နိုင်ဖို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လျက်ရှိပါတယ်။ လူထုနဲ့ ထိတွေ့ဆက်ဆံခြင်း၊ မိသားစုများအား ပံ့ပိုးကူညီခြင်းကနေ ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုပေးခြင်းနဲ့ ကျန်းမာရေး စနစ်တစ်ခုလုံး ခိုင်မာလာဖို့အထိ ကဏ္ဍအသီးသီးက ကျွမ်းကျင်မှုတွေကို ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းထားတဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွေက အသက်ကယ်ဆယ်ရေး ဝန်ဆောင်မှုတွေကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ရရှိစေရုံသာမက အခက်ခဲဆုံးသော အခြေအနေတွေမှာလည်း တစ်ဦးချင်းစီနဲ့ လူမှုအသိုက်အဝန်းတွေကို ပိုမိုကျန်းမာပြီး ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ရည်ရှိတဲ့ ဘဝတွေကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်စေပါတယ်။ အမှောင်ထုကြားက အလင်းရောင်ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရဲ့ တိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်နေတဲ့ အရုဏ်မတက်ခင် အချိန်မျိုးမှာ ပုံမှန်အားဖြင့်တော့ အမှောင်ထုကြီးစိုးနေတတ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အသစ်ဆောက်လုပ်ထားတဲ့ ဆေးခန်းလေးတစ်ခုအတွင်းမှာတော့ ထွန်းညှိထားတဲ့ ဆိုလာ လျှပ်စစ်မီးက တိတ်တဆိတ် အလင်းရောင်ပေးနေရုံသာမကဘဲ  ဘေးကင်းလုံခြုံမှု၊ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုနဲ့ အနှောင့်အယှက်ကင်းတဲ့ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုတွေကိုပါ ပေးစွမ်းနေတာပါ။အမွှာရင်သွေးလေးတွေကို ကိုယ်ဝန်ဆောင်ထားရတဲ့ နန်းဟွမ်အတွက်တော့ ဒီဆေးခန်းလေးဟာ သူမရဲ့ တစ်ခုတည်းသော အားကိုးရာ ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။"အရင်တုန်းက ဆေးခန်းဟောင်းမှာဆိုရင် လူနာကုတင်တောင် မရှိခဲ့ပါဘူး" လို့ ကျန်းမာရေးစနစ်ရဲ့ ကွာဟချက်တွေကြားမှာ နှစ်ပေါင်းများစွာ ရုန်းကန်ခဲ့ရတဲ့ ဒေသခံကျန်းမာရေးဝန်ထမ်း မနန်း* က ပြန်ပြောင်းပြောပြပါတယ်။ “အဲဒီတုန်းက အမြဲလိုလို မီးပျက်နေတတ်တဲ့ ဖုန်တွေနဲ့  ရိုးရိုးအဆောက်အအုံလေးပေါ့။”အခုတော့ အတိတ်က စိုးရိမ်ကြောက်လန့်မှုတွေအစား ဂုဏ်သိက္ခာရှိပြီး ဘေးကင်းလုံခြုံမှုတွေနဲ့  အစားထိုးဝင်ရောက်လာပါပြီ။ ဒီဆေးခန်းကို ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍ မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ ပံ့ပိုးမှုနဲ့ ကုလသမဂ္ဂ စီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှုရုံး (UNOPS) က စီမံခန့်ခွဲတဲ့ Access to Health Fund က တည်ဆောက်ပေးခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဆေးခန်းမှာ မသန်စွမ်းသူတွေ အဆင်ပြေပြေ သွားလာနိုင်ဖို့ လူသွားလမ်းကျယ်တွေနဲ့ သီးသန့် သားဖွားခန်းတွေ အပြင် လူနာအားလုံး ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုတွေကို ပိုမိုလွယ်ကူစွာ ရယူနိုင်အောင် စီမံထားပါတယ်။ “ဆိုလာမီးတွေရှိလို့ မနက်အစောကြီး ၃ နာရီလောက်မှာတောင် ဘာအခက်အခဲမှ မရှိခဲ့ဘူး” လို့ ကျန်းမာသန်စွမ်းတဲ့ အမွှာရင်သွေးလေးတွေကို ပိုက်ထွေးထားရင်း နန်းဟွမ်က ရှင်းပြပါတယ်။ “ဒီမှာဆိုရင် ကျွန်မတို့ ဘေးကင်းလုံခြုံတယ်လို့ ခံစားရပြီး ကောင်းကောင်းမွန်မွန် စောင့်ရှောက် ခံရပါတယ်။”လူထုယုံကြည်အားကိုးနိုင်သည့် ကျန်းမာရေးစနစ်များ တည်ဆောက်ခြင်းအခုလိုမျိုး အခြေခံအဆောက်အအုံတွေမှာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံတာဟာ အဆောက်အအုံတွေကို ပိုမို ကောင်းမွန်လာစေတာထက် ပိုပါတယ်။ ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုတွေက ဘေးကင်းလုံခြုံပြီး၊ ယုံကြည် အားထားလို့ရကာ၊ လက်လှမ်းမီနိုင်တဲ့အခါ ရပ်ရွာလူထုအနေနဲ့ မိမိတို့လိုအပ်တဲ့ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုတွေကို ပိုမိုရှာဖွေရယူလာကြမှာ ဖြစ်ပါတယ်။  ၂၀၂၅ ခုနှစ် တစ်နှစ်တည်းမှာတင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) အနေနဲ့ လူပေါင်း ၆၆၈,၀၀၀ ကျော်အတွက် အသက်ကယ် ဆေးဝါးနဲ့ ဆေးပစ္စည်းတွေကို ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ခဲ့ပြီး၊ မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းတွေကတစ်ဆင့်လည်း လူပေါင်း ၁၈၃,၀၀၀ ကျော်ကို ဘေးကင်းစိတ်ချရတဲ့ အခြေခံနဲ့ အဆင့်မြင့် ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုတွေ ရရှိနိုင်စေခဲ့ပါတယ်။ ဒီကိန်းဂဏန်းတွေက ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ရယူဖို့ အကန့်အသတ်တွေရှိနေဆဲဖြစ်တဲ့ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ဖို့ ဘယ်လောက် အရေးကြီးတယ်ဆိုတာ ပြသနေတာဖြစ်ပါတယ်။ ရောဂါကူးစက်ပြန့်ပွားမှုတွေကို ကာကွယ်ဖို့၊ နာတာရှည်ရောဂါတွေကို ကုသကြပ်မတ်ဖို့နဲ့ အသက်ပေါင်းများစွာကို ကယ်ဆယ်ဖို့တို့အတွက် ရေရှည်တည်တံ့တဲ့  ပံ့ပိုးကူညီမှုတွေက အလွန် အရေးပါ ပါတယ်။ ပိုမိုခိုင်ခံ့သော အိမ်ဂေဟာတစ်ခု၏ နောက်ကွယ်မှ သိပ္ပံပညာအခုလိုမျိုး ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းထားတဲ့ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု နည်းလမ်းရဲ့ အကျိုးသက်ရောက်မှုဟာ ဆေးကုသမှုပေးရုံတင်မကဘဲ မိသားစုဘဝရဲ့ အခြေခံအလေ့အထတွေအထိပါ သက်ရောက်မှုရှိပါတယ်။ အဲဒါကို ပင်လောင်းမြို့နယ်မှာ အကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်နေတဲ့ ကုလသမဂ္ဂ မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် ပြစ်မှုဆိုင်ရာရုံး (UNODC) ရဲ့ ကြံ့ခိုင်သော မိသားစုများ အစီအစဉ် (Strong Families Programme) မှာတွေ့နိုင်ပါတယ်။ ဒီအစီအစဉ်က လူမှုရေးနဲ့ စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ဖိအားတွေကို ရင်ဆိုင်နေရတဲ့ လူမှုအသိုက်အဝန်းတွေအတွင်းမှာ မိဘအုပ်ထိန်းမှုစွမ်းရည် မြှင့်တင်ဖို့၊ အုပ်ထိန်းသူတွေနဲ့ ကလေးတွေကြား ဆက်ဆံရေးတိုးတက်စေဖို့နဲ့ စိတ်ဓာတ် ကြံ့ခိုင်မှုရှိစေဖို့တို့အတွက် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားတွေအပေါ် အခြေခံပြီး စနစ်တကျ ရေးဆွဲထားတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ဒီအစီအစဉ်ကနေ လက်တွေ့ကျတဲ့ သင်တန်းတိုများ ပို့ချပေးပြီး၊ မိဘများအနေနဲ့ ကလေးတွေရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်ဖို့၊ မိသားစုအတွင်း ပဋိပက္ခများကို လျှော့ချနိုင်ဖို့နဲ့ မူးယစ်ဆေးဝါးအလွဲသုံးမှုနဲ့ တခြား ဘေးဥပဒ်ဖြစ်စေနိုင်တဲ့ အပြုအမူတွေ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို လျော့ပါးစေနိုင်မယ့် ဘေးကင်းလုံခြုံတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ကောင်းတွေ ဖန်တီးပေးနိုင်ဖို့ လိုအပ်နေတဲ့ နည်းလမ်းတွေကို သင်ကြားပေးပါတယ်။မူးယစ်ဆေးဝါး ကာကွယ်တားဆီးရေး လုပ်ငန်းတွေကို ဦးဆောင်နေတဲ့ ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်တာနဲ့အညီ UNODC ဟာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်တဲ့ ကျန်းမာရေး ဂေဟစနစ်မှာ အရေးပါတဲ့ အခန်းကဏ္ဍကနေ ပါဝင်နေပါတယ်။ ကြံ့ခိုင်သော မိသားစုများ အစီအစဉ်မှာ စိတ်ဖိစီးမှု၊ အဆက်အသွယ်ပြတ်တောက်မှုနဲ့ အသိပညာဗဟုသုတ နည်းပါးမှုလိုမျိုး အားနည်းချက်တွေရဲ့  အရင်းခံအကြောင်းတရားတွေကို ဖြေရှင်းပေးတာကြောင့် မူးယစ်ဆေးဝါး အလွဲသုံးမှုကို တိုက်ရိုက်ကာကွယ်ပေးတဲ့အပြင် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတစ်ခုလုံးရဲ့ ကောင်းကျိုးသုခတိုးပွားအောင် အထောက်အကူပြုပါတယ်။ကလေးသုံးယောက်ရဲ့ မိခင်တစ်ဦးဟာ သူမနဲ့ သူမရဲ့ကလေးတွေကြားမှာ တဖြည်းဖြည်းဝေးကွာလာ သလို ခံစားခဲ့ရဖူးပါတယ်။ " အရင်တုန်းကတော့ ကလေးတွေကို ကျွေးမွေးနိုင်တာ၊ ကျောင်းထားပေးနိုင်တာနဲ့တင် လုံလောက်ပြီလို့ ထင်ခဲ့တာ။ ဒါပေမဲ့ သူတို့နဲ့ တကယ်တမ်း ဘယ်လို စကားပြောဆိုရမလဲ... သူတို့ ဘာတွေ ကြုံတွေ့နေရလဲဆိုတာကို နားလည်အောင် ဘယ်လိုလုပ်ရမယ်ဆိုတာတွေ ကျွန်မ မသိခဲ့ဘူး" လို့ သူမက ဖွင့်ဟပြောပြခဲ့ပါတယ်။ဒီအစီအစဉ်ကတစ်ဆင့် သူမရဲ့ သဘောထား အမြင်တွေ စတင်ပြောင်းလဲလာခဲ့ပါတယ်။ "ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ" ဆိုတာဟာ ဆေးခန်းနဲ့ ဆေးရုံတွေထဲမှာပဲ ရှိနေတာ မဟုတ်ဘဲ နေ့စဉ် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှုတွေ၊ နားထောင်ပေးမှုတွေ၊ ယုံကြည်မှုနဲ့ မိသားစုအတွင်း ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုမှုတွေကနေ တည်ဆောက်ယူလို့ရတယ်ဆိုတာကို သူမ တွေ့ရှိသွားခဲ့ပါတယ်။စဉ်ဆက်မပြတ် ပြုစုစောင့်ရှောက်နိုင်ဖို့ အားဖြည့်ပေးခြင်းWHO နဲ့ UNOPS တို့လို မိတ်ဖက် အဖွဲ့အစည်းတွေဟာ ရပ်ရွာစေတနာ့ဝန်ထမ်းတွေနဲ့ လက်တွဲပြီး ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကုသ စောင့်ရှောက်မှုတွေ စဉ်ဆက်မပြတ် ရရှိအောင် ဆောင်ရွက်ပေးနေသလို UNODC ကလည်း ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အလေ့အထများ စတင်ရာဖြစ်တဲ့ အိမ်တွင်း ပတ်ဝန်းကျင်ကို ပိုမို ကောင်းမွန်လာအောင် လုပ်ဆောင်ပေးနေပါတယ်။ ဒီလိုမျိုး ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မှုတွေကနေတစ်ဆင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးနဲ့ စိတ္တလူမှုပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာ‌ရေး နှစ်ရပ်လုံးအပေါ် အခြေခံတဲ့ ဘက်စုံလွှမ်းခြုံတဲ့ စနစ်တစ်ခုကို ဖော်ဆောင်ပေးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ဒီလို အခြေခံကောင်းတွေအပေါ်မှာ ဆက်လက်ပြီး WHO ရဲ့ ရပ်ရွာလူထု ဦးဆောင်တဲ့ မိခင်နို့တိုက်ကျွေးရေး လှုံ့ဆော်မှုအစီအစဉ်အောက်မှာ ကလေးသူငယ်ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အလွန်အရေးကြီးတဲ့ ပထမ ရက်ပေါင်း ၁,၀၀၀ ကာလအတွင်းမှာရှိတဲ့ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်နဲ့ အသက် နှစ်နှစ်အောက် ကလေးရှိတဲ့ မိခင် စုစုပေါင်း ၂၅၂ ဦးကို ပံ့ပိုးကူညီပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ WHO ရဲ့ ပညာပေးဆွေးနွေးပွဲတစ်ခုအပြီးမှာ မိခင်တစ်ဦးက "မိခင်နို့တိုက်တယ်ဆိုတာ အစားအစာကျွေးတာသက်သက် မဟုတ်ဘဲ ကာကွယ်ပေးတာဆိုတာကို ကျွန်မ သိလိုက်ရတယ်။ မိခင်နို့ဟာ မွေးကင်းစ ကလေးငယ်တွေအတွက် အကောင်းဆုံး ကာကွယ်ဆေးပါပဲ" လို့ ပြောပြခဲ့ပါတယ်။ဒီလိုမျိုး ဒေသအလိုက် အချင်းချင်း ဖေးမကူညီပေးတဲ့ ဆွေးနွေးပွဲလေးတွေဟာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်တဲ့  ဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ရေးနဲ့ ရပ်ရွာလူထုနဲ့ ထိတွေ့ဆက်ဆံရေးလုပ်ငန်းစဉ်တွေရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလုပ်ငန်းစဉ်တွေကတစ်ဆင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်းမှာ လူပေါင်း ၄.၆ သန်းဆီကို သူတို့ရဲ့ ဒေသနဲ့ ကိုက်ညီမယ့် ကျန်းမာရေး အသိပညာပေး သတင်းစကားတွေ ပေးပို့နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ ရပ်ရွာလူထုအနေနဲ့ ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ ဘေးအန္တရာယ်တွေကို ပိုမိုနားလည်လာစေဖို့၊ ကျန်းမာရေးနဲ့ ညီညွတ်တဲ့ အလေ့အကျင့်ကောင်းတွေကို ကျင့်သုံးလာစေဖို့နဲ့ ရောဂါကူးစက်ပြန့်ပွားမှုတွေကို လျှော့ချနိုင်ဖို့အတွက် များစွာ အထောက်အကူဖြစ်စေခဲ့ပါတယ်။ ကြံ့ကြံ့ခံရင်ဆိုင်နိုင်ဖို့ ခရီးလမ်းပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးထဲမှာတော့ ကျန်းမာရေးနဲ့ ပတ်သက်လာရင် ကြုံတွေ့ရတဲ့ စိန်ခေါ်မှုတွေကို  ခရီးလမ်း ဘယ်လောက်ဝေးသလဲ၊ လမ်းစရိတ် ဘယ်လောက်ကုန်သလဲ ဆိုတာတွေနဲ့ တိုင်းတာကြရလေ့ရှိပါတယ်။ အသက် ၁၁ နှစ်ပဲ ရှိသေးတဲ့ စု ကတော့ HIV ဝေဒနာရှင် တစ်ယောက်ဖြစ်လို့၊ သူမရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝက ဆေးသောက်ရမယ့် အချိန်ပေါ်မှာ မူတည်ပြီး လည်ပတ်နေရပါတယ်။ မြန်မာနိုင်ငံမှာ HIV ပိုးရှိသူ ဦးရေ ၂၉၀,၀၀၀ အနက် ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းလောက်ကို ကုသမှုတွေ စဉ်ဆက်မပြတ် ရရှိနေအောင် WHO က ကူညီပေးနေပေမဲ့၊ ကလေးတွေအတွက် အထူးကုသမှုတွေ ရဖို့ဆိုတာကတော့ ဝေးလံတဲ့ မြို့ကြီးတွေက ဆေးရုံအနည်းငယ်ဆီကိုပဲ သွားရောက်ကုသလို့ ရနိုင်တဲ့ အခြေအနေမျိုး ဖြစ်နေပါတယ်။"တကယ်တော့ ခက်ခဲနေတာက ရောဂါဝေဒနာ မဟုတ်ပါဘူး" လို့ စုရဲ့ မိခင်ဖြစ်သူ မဝင်းက ရှင်းပြပါတယ်။ "ဆေးရှိတဲ့နေရာကို အရောက်သွားဖို့ ခရီးလမ်းက ပိုပြီး ခက်ခဲနေတာပါ"။ စု တို့လို ကလေးငယ်တွေနဲ့ တခြားလိုအပ်နေသူတွေပါ အကူအညီမဲ့ ကျန်ရစ် မနေခဲ့စေဖို့အတွက် UNICEF နဲ့ မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းတွေဟာ အချင်းချင်း ဖေးမကူညီပေးတဲ့ စေတနာ့ဝန်ထမ်းကွန်ရက် တစ်ခုကို ပံ့ပိုးပေးနေပါတယ်။ ဒီစေတနာ့ဝန်ထမ်းတွေဟာ ကုသစောင့်ရှောက်မှုတွေဆီ အရောက်လှမ်းနိုင်အောင် ချိတ်ဆက်ပေးတဲ့ လူသားတံတားတွေအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပေးနေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အခုဆိုရင် အသက် ၂၁ နှစ်ရှိပြီဖြစ်တဲ့ ကိုကို ဟာလည်း ဒီလိုကုသမှုမျိုးနဲ့ပဲ ကြီးပြင်းလာခဲ့သူတစ်ဦးပါ။ အခုဆိုရင် သူဟာ HIV ပိုးရှိနေမှန်း သိလိုက်ရလို့ ကြောက်ရွံ့နေတဲ့ ကလေးငယ်လေးတွေကို စိတ်သက်သာရာရအောင် ပြန်လည်နှစ်သိမ့်ပေးရင်း သူ့ရဲ့နေ့ရက်တွေကို ဖြတ်သန်းနေပါတယ်။ HIV နဲ့ပတ်သက်ပြီး ခွဲခြားဆက်ဆံမှုတွေ ရှိနေသေးတဲ့ လူမှုပတ်ဝန်းကျင်မျိုးမှာ ဒီလိုမျိုး အတွေ့အကြုံတူသူချင်း ဖေးမကူညီမှုက အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။ ဒါဟာ ကလေးတွေကို အထီးကျန်မနေစေဘဲ ကုသမှုကို ဆက်လက်ခံယူချင်စိတ်ရှိလာအောင် အများကြီး အထောက်အကူပြုပါတယ်။ "အဲဒီနေ့က သူ လိုအပ်နေတာက ဆရာဝန်တစ်ယောက် မဟုတ်ပါဘူး။ ဘဝကို သူ့လိုပဲ ဖြတ်သန်းဖူးတဲ့ လူတစ်ယောက်ကို လိုအပ်နေခဲ့တာပါ" လို့ သူကိုယ်တိုင် ကူညီပေးခဲ့တဲ့ ကလေးငယ်လေး တစ်ယောက်အကြောင်းကို ကိုကိုက ပြန်ပြောပြပါတယ်။ ဒီလိုမျိုး ရပ်ရွာလူထုကို အခြေပြုတဲ့ ချဉ်းကပ်ဆောင်ရွက်မှုတွေဟာ ကုသမှုရလဒ်တွေကို ပိုမိုကောင်းမွန်စေခဲ့ပါတယ်။   ပြီးခဲ့တဲ့နှစ်က တီဘီရောဂါရှိကြောင်း စစ်ဆေးတွေ့ရှိခဲ့သူပေါင်း ၁၁၆,၀၀၀ ကျော်ရဲ့ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ကုသမှုအောင်မြင်အောင် ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့တာက သာဓကတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ ကျန်းမာရေးကဏ္ဍဟာ ပဋိပက္ခတွေကြောင့် ဆိုးရွားစွာ ပျက်စီးယိုယွင်းနေဆဲ ဖြစ်ပြီး ဆေးကုသမှုပေးတာ၊ လူထုထံအရောက်ကွင်းဆင်းဆောင်ရွက်တာနဲ့ ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်စွမ်း တည်ဆောက်တာတွေကို နည်းလမ်းမျိုးစုံနဲ့ ပေါင်းစပ်ဆောင်ရွက်ဖို့ လိုအပ်နေပါတယ်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်းမှာတင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ရဲ့ အရေးပေါ် ကျန်းမာရေး အစီအစဉ် (WHE) ကတစ်ဆင့် လူပေါင်း ၉၇၀,၀၀၀ ကျော်ဆီကို အရောက်လှမ်းနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီထဲမှာ ထက်ဝက်ကျော်ဟာ အမျိုးသမီးတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ အခြေအနေတွေ ဆိုးရွားနေတဲ့ နေရာ‌ဒေသမျိုးတွေမှာလည်း အရေးကြီးတဲ့ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုတွေ ပြတ်တောက်မသွားဘဲ လူတိုင်း လက်လှမ်းမီနေအောင် ကူညီဆောင်ရွက်ပေးနေပါတယ်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့အစည်းတွေအနေနဲ့ သိပ္ပံနည်းကျ အချက်အလက်တွေအပေါ် အခြေခံပြီး အားလုံးစုပေါင်း ဆောင်ရွက်ခြင်းအားဖြင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုဆိုတာ အထူးအခွင့်အရေးတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ အခြေခံအခွင့်အရေးတစ်ခု ဖြစ်လာမယ့် ကျန်းမာရေးစနစ်မျိုး ပေါ်ပေါက်လာအောင် ပံ့ပိုးပေးနေပါတယ်။ နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်သုံး ဆေးခန်းတွေကစလို့ မိဘအုပ်ထိန်းမှုဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲတွေ၊ အချင်းချင်း ဖေးမကူညီပေးတဲ့ စေတနာ့ဝန်ထမ်း ကွန်ရက်တွေအထိ... ဒီလုပ်ဆောင်ချက် တစ်ခုချင်းစီဟာ အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက်နေတဲ့ ကျန်းမာရေး ဂေဟစနစ်ကြီးရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီစနစ်ကြီးက ပိုမိုကျန်းမာတဲ့ အနာဂတ်ဆီကို လျှောက်လှမ်းတဲ့နေရာမှာ ဘယ်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်မှ နောက်ကျကျန်မနေခဲ့စေဖို့ အာမခံချက် ပေးထားတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ *တွေ့ဆုံမေးမြန်းခဲ့သူများ၏ လုံခြုံရေးနှင့် ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်များကို ကာကွယ်ရန်အတွက် အချို့သော အမည်များကို လွှဲပြောင်းအသုံးပြုထားပါသည်။ဤဇာတ်လမ်းပါ အကြောင်းအရာများသည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော ဝန်ဆောင်မှုများကို ကူညီပံ့ပိုးပေးနေသည့် ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများထံမှ ရရှိသော ကွင်းဆင်းအချက်အလက်များနှင့် လုပ်ငန်းစီမံချက် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံ၍ ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

မြန်မာနိုင်ငံမှာ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးနဲ့ပတ်သက်ပြီး အဆောက်အအုံတွေ ဘယ်လောက် ပြန်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပြီလဲဆိုတာတွေထက်၊ လူတွေ သူတို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝထဲကို ပုံမှန်အတိုင်း ပြန်ဝင်ဆံ့နိုင်ပြီလား ဆိုတာတွေနဲ့ တိုင်းတာပါတယ်။ လူတော်တော်များများဟာ ဘေးဒုက္ခတွေကြောင့် ရလာတဲ့ စိတ်ဒဏ်ရာတွေကို ယခုတိုင် ခံစားနေရဆဲဖြစ်ပါတယ်။  အိပ်စက်မရအောင် ကြောက်နေတာ၊ သွားလာဖို့ စိုးရိမ်နေတာနဲ့ ဆုံးရှုံးမှုတွေကြောင့် ဆုံးဖြတ်ချက်မချရဲတာမျိုးတွေ ဖြစ်နေကြတာပါ။ ဒါ့ကြောင့် စိတ်ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုနဲ့ အားပေးကူညီမှုတွေဟာ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးအတွက် တကယ့်ကို လိုအပ်တဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာပါတယ်။ ဒါမှသာ လူတွေဟာ စိတ်ဓာတ်ပြန်ခိုင်မာလာမယ်၊ တခြားသူတွေနဲ့ ပြန်ပြီး ထိတွေ့ဆက်ဆံလာနိုင်မယ်၊ ပြီးတော့ သူတို့ဘဝတွေကို ပြန်ထူထောင်လာနိုင်ကြမှာ ဖြစ်ပါတယ်။မန္တလေးက စကားဝိုင်းလေးတစ်ခုမှာ ဒေါ်ခိုင်ကို သူမရဲ့မျက်နှာပုံလေး ဆွဲခိုင်းပါတယ်။ ပြီးတော့ အဲဒီစာရွက်လေးကို လုံးချေခိုင်းပါတယ်။ နောက် ဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်ဖြန့်ခိုင်းခဲ့ပါတယ်။စာရွက်ပေါ်မှာ ခေါက်ကျိုးရာတွေ ထင်ကျန်ခဲ့ပေမဲ့ သူမရဲ့မျက်နှာပုံလေးကတော့ ပျက်မသွားဘဲ ရှိနေဆဲ။ "ကျွန်မ ရင်ထဲမှာ ဘယ်လောက်တောင် မျိုသိပ်ထားနေခဲ့လဲဆိုတာကို အဲဒီတော့မှ သတိထားမိတော့တယ်" လို့ ဒေါ်ခိုင်က ပြောပြပါတယ်။ပြီးခဲ့တဲ့နှစ်က ငလျင်လှုပ်တော့ ဒေါ်ခိုင်ရဲ့ သစ်သားအိမ်လေး ပြိုကျသွားချိန်မှာ သူမ ထွက် ပြေးခဲ့ရပါတယ်။ သူမ ဘေးကင်းခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ လှုပ်ခတ်တာရပ်တန့်သွားပြီး အချိန်အတော်ကြာတဲ့တိုင် ကြောက်စိတ်တွေက ကျန်ရှိနေခဲ့ပါတယ်။ "ကျွန်မ အိပ်လို့မရဘူး၊ စိတ်ထဲမှာ အဲဒီအချိန်က မြင်ကွင်းတွေပဲ ခဏခဏ ပြန်ပေါ်လာနေတာ" လို့ သူမက ဆိုပါတယ်။မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းက လူအတော်များများအတွက် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ ပျက်စီးသွားတာတွေကို ပြန်ပြုပြင်ရုံတင် မဟုတ်ပါဘူး။ မျက်မြင်မတွေ့နိုင်တဲ့ စိတ်ဒဏ်ရာတွေနဲ့ ဘယ်လို ရှင်သန်နေထိုင်ရမလဲကိုလည်း ဆိုလိုပါတယ်။ ကုလသမဂ္ဂ စီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှုရုံး (UNOPS) နဲ့ ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့အစည်းမှ စီမံခန့်ခွဲသော ရန်ပုံငွေအဖွဲ့များ၊ ဒေသခံမိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများရဲ့ ပံ့ပိုးမှုတွေနဲ့ ပြုလုပ်တဲ့ ယခုကဲ့သို့ ဆွေးနွေးမှုအစီအစဉ်တွေဟာ ငလျင်ဒဏ်သင့်ပြည်သူတွေအတွက် ၎င်းတို့ ကြုံတွေ့ခဲ့ရတာတွေကို စတင်ကုစားနိုင်ဖို့ အခွင့်အလမ်းတွေ ဖန်တီးပေးခဲ့ပါတယ်။ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာတင် မဟုတ်တော့တဲ့အခါငလျင်ဒဏ်ကြောင့် တော်တော်လေး ပျက်စီးသွားခဲ့တဲ့ မန္တလေးနဲ့ စစ်ကိုင်းတိုင်းဘက်မှာ စိတ်ကျန်းမာရေးနဲ့ လူမှုစိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကူအညီ လိုအပ်ချက်ဟာ အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ လျော့မသွားဘဲ ပိုတောင်များလာခဲ့ပါတယ်။ဒါပေမဲ့ ရပ်ရွာအတော်များများမှာ စိတ်ကျန်းမာရေးအကြောင်း ထုတ်ပြောဖို့က သိပ်တော့မလွယ်လှပါဘူး။ စိတ်ဆင်းရဲစရာတွေကို ကိုယ်ရေးအဖြစ် မိသားစုအတွင်းမှာပဲ ဆွေးနွေးတာမျိုး ဒါမှမဟုတ် ဘယ်သူ့ကိုမှ မပြောတာမျိုးတွေ ရှိတတ်ကြပါတယ်။ တချို့အတွက်ကျတော့လည်း အကူအညီတောင်းရမှာကို မရင်းနှီးသလို ခံစားတတ်ကြပါတယ်။"ငလျင်လှုပ်ခဲ့တာ တစ်နှစ်ရှိပြီ၊ ဒါပေမဲ့ အခုမှပဲ အကူအညီလာတောင်းတဲ့သူတွေ ပိုများလာတယ်" လို့ ထိခိုက်ခံစားခဲ့ရတဲ့ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတွေကို ကူညီပေးနေတဲ့ စေတနာ့ဝန်ထမ်း ဒေါ်စုစုက ပြောပါတယ်။ "အခုချိန်ထိတောင် လူတွေရဲ့ မျက်လုံးထဲမှာ ကြောက်ရွံ့မှုနဲ့ စိုးရိမ်ပူပန်မှုတွေ ရှိနေတာကို တွေ့နေရတယ်။"နောက်ဆက်တွဲ ငလျင်လေးတွေ ထပ်လှုပ်တိုင်း အရင်က ကြုံခဲ့ရတဲ့ ဘေးအန္တရာယ်တွေကို ပြန်သတိရစေပါတယ်။ တချို့မှာ မြေပြင်က တကယ်တမ်း ငြိမ်နေပေမဲ့ သူတို့စိတ်ထဲမှာတော့ မငြိမ်တော့သလို ခံစားနေကြရပါတယ်။"လူတွေ ကျွန်မတို့ဆီ လာတဲ့အခါ သူတို့ စိတ်လုံခြုံမှုရှိတယ်လို့ ခံစားရအောင် အရင်ဆုံး ကြိုးစားပေးပါတယ်။ သူတို့ အကူအညီ ထပ်လိုအပ်ရင်တော့ နှစ်သိမ့်ဆွေးနွေးပေးတာမျိုး ဒါမှမဟုတ် ပိုပြီးကျွမ်းကျင်တဲ့ ကုသမှုတွေရအောင် လွှဲပြောင်းပေးတာမျိုးတွေ လုပ်ပေးပါတယ်" လို့ သူမက ပြောပြပါတယ်။ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO)နဲ့ မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့ ကူညီပံ့ပိုးမှုနဲ့အတူ ထိခိုက်ခံစားရတဲ့ လူမှုအသိုက်အဝန်းတွေဆီမှာ ဒီလို စိတ်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုတွေကို အရင်ကထက် ပိုမိုကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ရရှိနိုင်အောင် ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ဒါပေမဲ့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ စိတ်ဒဏ်ရာတစ်ခုတည်းကို ကုစားတာ မဟုတ်ပါဘူးလို့ သူမက ရှင်းပြပါတယ်။ဘေးအန္တရာယ်တွေအလွန်မှာ စားနပ်ရိက္ခာ၊ ခိုလှုံစရာနဲ့ အလုပ်အကိုင် အကူအညီတွေထက် စိတ်ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုတွေက ထင်သာမြင်သာ မရှိတတ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဒီစိတ်ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုတွေက တကယ် မရှိမဖြစ်လိုအပ်ပါတယ်။ ဒီလိုစောင့်ရှောက်မှုတွေ မရှိရင် လူတွေဟာ သူတို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝထဲ ပြန်ဝင်ဖို့၊ လုပ်ငန်းခွင်ပြန်ဝင်ဖို့ ဒါမှမဟုတ် မိသားစုဝင်တွေကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ဖို့အတွက် တော်တော်လေး ရုန်းကန်ကြရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကြောက်စိတ်တွေ၊ စိုးရိမ်စိတ်တွေနဲ့ ဝမ်းနည်းမှုတွေက ဆုံးဖြတ်ချက်တွေအပေါ် မသိမသာ  လွှမ်းမိုးသွားနိုင်သလို၊ သွားလာလှုပ်ရှားရမှာကို ကြောက်ရွံ့စေပြီး နောက်ဆုံးမှာ အသက်မွေးဝမ်း‌ကျောင်းလုပ်ငန်းတွေကို ပြန်ထူထောင်ဖို့တောင် ခက်ခဲသွားစေနိုင်ပါတယ်။စီးပွားရေး ကျပ်တည်းနေတဲ့ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတွေမှာဆိုရင် ဒီလိုဖိအားတွေက သာလို့တောင် ဆိုးပါသေးတယ်။ မိသားစုတွေက ပျက်စီးသွားတဲ့အိမ်ကို ပြင်ဖို့၊ စားဖို့သောက်ဖို့ ရှာဖွေဖို့နဲ့ ဝင်ငွေပြန်ရဖို့တွေအတွက်ပဲ အာရုံစိုက်နေရတဲ့အခါ စိတ်ကျန်းမာရေးကို ဂရုစိုက်ဖို့ ဘေးဖယ်ထားတတ်ပါတယ်။ တကယ်တော့ အဲဒီလို ရုန်းကန်နေရတဲ့ ဖိအားတွေကြောင့်ပဲ စိတ်ထဲမှာ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးတွေက ပိုပိုပြီးတော့ များလာနေတာပါ။ အဲဒီလိုမျိုး အကူအညီတွေကို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတွေ၊ ဒေသခံ စေတနာ့ဝန်ထမ်းတွေ၊  အဖွဲ့အစည်းတွေနဲ့ လူမှုရေးအသင်းအဖွဲ့တွေက ပံ့ပိုးပေးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ သူတို့ဟာ အရေးပေါ် ကူညီကယ်ဆယ်ရေးတွေ ပြီးသွားတာတောင်မှ ထိခိုက်ခံစားရတဲ့ ဒေသတွေမှာ ဆက်ရှိနေပြီး ကူညီပေးနေကြတာပါ။ အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ အရေးပေါ်အကူအညီထက် ရေရှည်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးက ပိုအရေးကြီးလာတာချိန်မှာ သူတို့ရဲ့အခန်းကဏ္ဍကလည်း ပိုပြီး အရေးပါလာပါတယ်။ ရပ်ရွာတော်တော်များများအတွက် စိတ်ဓာတ်ပြန်ခိုင်မာလာစေဖို့နဲ့ ဘဝတွေကို ဆက်ပြီး ပြန်လည်တည်ဆောက်ဖို့အတွက် အမြဲတမ်း ရယူနိုင်တဲ့ တစ်ခုတည်းသော ဝန်ဆောင်မှုတွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။နေ့စဥ်ဘဝ ရှင်သန်ရပ်တည်ရေးနဲ့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေး ဟန်ချက်ညီအောင်လုပ်ဆောင်ခြင်းစီးပွားရေး ကျပ်တည်းနေတဲ့ မိသားစုတွေအတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဟာ နေ့စဉ် ဘဝရှင်သန်ရပ်တည်ရေးနဲ့ တိုက်ရိုက်ပတ်သက်နေပါတယ်။ မန္တလေးက မိခင်တစ်ဦးဖြစ်တဲ့ မအိအိ*ဟာ မိသားစုကို လုပ်ကျွေးဖို့ နေ့တိုင်း ရုန်းကန်နေရသူပါ။ ငလျင်ကြောင့် သူမအိမ်လေး ပြိုကျသွားကတည်းက အခက်အခဲတွေက ပိုတောင် များလာခဲ့ပါတယ်။မိုးတွင်းဆိုရင် အိမ်ခေါင်မိုးကနေ မိုးယိုတယ်။ သူမတတ်နိုင်သမျှနဲ့ ဖြည်းဖြည်းချင်းပဲ ပြင်ရတယ်။ တစ်ဖက်မှာလည်း ဝင်ငွေရှာရင်းနဲ့ ကလေးတွေကို စောင့်ရှောက်ဖို့ ကြိုးပမ်းနေခဲ့ရပါတယ်။"ကလေးတွေအတွက် လုံခြုံစိတ်ချရတဲ့နေရာ (Child Safe Space) ရှိနေတာက ကလေးတွေရော၊ ကျွန်မအတွက်ပါ တကယ်ကို အထောက်အကူဖြစ်စေပါတယ်။” လို့ သူမက ပြောပါတယ်။ "ကျွန်မ အလုပ်လုပ်နေချိန်မှာ ကလေးတွေက ဘေးကင်းတဲ့နေရာမှာ သူငယ်ချင်းတွေနဲ့အတူ ပညာသင်ကြားရင်း အချိန်ကုန်ဆုံးနိုင်ကြတယ်လေ။" အဲဒီအကူအညီမျိုး မရှိရင် မအိအိအတွက် အလုပ်ကို ပုံမှန်လုပ်နိုင်ဖို့ ခက်ခဲမှာဖြစ်ပါတယ်။ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO ရဲ့ ပံ့ပိုးမှုတွေ၊ ယူနီဆက်ရဲ့ ကလေးသူငယ် အပန်းဖြေကစားစရာ အထောက်အကူပြုပစ္စည်း (Recreation kits) တွေနဲ့အတူ အခုလို ကလေးသူငယ်တွေအတွက် ဖော်ရွေတဲ့ ဝန်းကျင်လေးတွေကို ဖန်တီးပေးထားပါတယ်။ ဒီနေရာလေးတွေဟာ ကလေးငယ်တွေအတွက် စနစ်တကျနဲ့ သင်ယူနိုင်ဖို့၊ ဆော့ကစားနိုင်ဖို့နဲ့ သူတို့ရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာတွေ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစေဖို့အတွက် အဓိက အထောက်အကူပြုပေးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။သူမအတွက်တော့ ဒီအကူအညီက စိတ်လှုပ်ရှားစေသလို လက်တွေ့အသုံးကျပါတယ်။ သူမရဲ့ ရင်သွေးတွေ ဘေးကင်းတယ်ဆိုတာ သိနေတော့ သူမ စိတ်အေးအေးနဲ့ အလုပ်လုပ်လို့ရပါတယ်။ "ကလေးတွေက အဲဒီကို သွားရတာ ပျော်ကြတယ်။” လို့ သူမက ဆိုပါတယ်။ “မိခင်တစ်ယောက်အနေနဲ့ သူတို့လေးတွေ  ဘေးကင်းကင်းနဲ့ ပျော်ပျော်ရွှင်ရွှင် ရှိစေချင်တာပါ။"ကလေးတွေအတွက် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ လူကြီးတွေနဲ့ မတူတဲ့ ပုံစံမျိုး ဖြစ်တတ်ပါတယ်။အဲဒီလို နေရာတွေမှာ ပံ့ပိုးမှုတွေက ကြီးကြပ်စီမံပေးရုံတင် မဟုတ်ပါဘူး။ စနစ်တကျ စီစဥ်ထားတဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေ၊ ပုံဆွဲတာတွေနဲ့ ကစားတာတွေကတစ်ဆင့် ကလေးတွေဟာ စကားနဲ့ ရှင်းပြလို့မရတဲ့ သူတို့ရဲ့ ခံစားချက်တွေကို ဖော်ပြခွင့်ရကြပါတယ်။ စာရွက်တွေပေါ်က ပြိုကျနေတဲ့ အိမ်ပုံတွေနဲ့ မှောင်မည်းနေတဲ့ ပုံရိပ်တွေဟာ သူတို့မှတ်ဉာဏ်ထဲက အစအနတွေကို မြင်သာအောင် ချရေးလိုက်တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီပုံတွေကို ကြည့်ပြီး အဓိပ္ပာယ်ဖော်ဖို့ မလွယ်ပေမဲ့ ဒါဟာ ကလေးတွေအတွက် သူတို့ရဲ့ ကြောက်စိတ်တွေကို ဖြေဖျောက်ဖို့၊ ပုံမှန်ဘဝကို ပြန်ရဖို့နဲ့ ဖြစ်ပျက်ခဲ့တာတွေကို နားလည်လက်ခံနိုင်ဖို့အတွက် အစပျိုးပေးလိုက်တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ကုလသမဂ္ဂ စီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှုရုံး (UNOPS)  ၊ ကုလသမဂ္ဂ  စီမံခန့်ခွဲတဲ့ ရန်ပုံငွေအစီအစဉ်တွေနဲ့ မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့ ပံ့ပိုးမှုနဲ့အတူ အလားတူဆောင်ရွက်ချက်တွေဟာ ကလေးငယ်တွေအတွက် သူတို့ရဲ့ ခံစားချက်နဲ့ အတွေ့အကြုံတွေကို ဘေးကင်းပြီး စနစ်တကျရှိတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခုမှာ ဖော်ထုတ်ကုစားနိုင်ဖို့ ကူညီပေးနေပါတယ်။တဆင့်ပြီးတဆင့် ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုးနိုင်လာခြင်းပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ ပုံစံအမျိုးမျိုး ရှိနိုင်ပါတယ်။ အလုပ်ခွင်နဲ့ နေ့စဉ်ဘဝထဲ ပြန်ဝင်နိုင်ဖို့ကနေ  ကိုယ်ခန္ဓာပိုင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲသွားတဲ့ အခြေအနေသစ်တွေနဲ့ အသားကျအောင် နေထိုင်တာမျိုးထိ ဖြစ်ပါတယ်။စစ်ကိုင်းတိုင်းက ဦးစိန်ဟာ ငလျင်လှုပ်တုန်းက သူခိုလှုံနေတဲ့ အဆောက်အအုံ ပြိုကျလို့ သူ့ရဲ့ ညာဘက်လက်တစ်ဖက် ဆုံးရှုံးခဲ့ရပါတယ်။ လယ်သမားတစ်ယောက်ဖြစ်ပြီး မိသားစုကို ဦးဆောင်နေသူတစ်ဦးအတွက် ဒီဆုံးရှုံးမှုက နေ့စဉ်ဘဝရဲ့ ကဏ္ဍတိုင်းကို ထိခိုက်စေခဲ့ပါတယ်။ အရေးပေါ် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနဲ့ ကူညီပံ့ပိုးမှုတွေကြောင့် သူဟာ လက်တုတစ်ခု ရရှိခဲ့ပါတယ်။"အခုတော့ လက်မရှိတော့တာကို မရှက်တော့ပါဘူး" လို့ သူက ဆိုပါတယ်။ "အရင်ကတော့ အဲဒါကို အမြဲတမ်း ဖုံးကွယ်ထားဖို့ပဲ ကြိုးစားခဲ့တာပါ။"အဲဒီအပြောင်းအလဲက သူ့ကို နေ့စဉ်အလုပ်တွေ ပြန်လုပ်နိုင်စေပြီး မိသားစုကိုလည်း ဆက်ပြီး ထောက်ပံ့နိုင်စေခဲ့ပါတယ်။ သူ့အတွက်တော့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ အလုပ်ပြန်လုပ်နိုင်ဖို့ပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီထက် အရေးကြီးတာကတော့ သူ့ရဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ယုံကြည်မှုကို ပြန်ရလိုက်တာဖြစ်ပါတယ်။ထိခိုက်ခဲ့တဲ့ ဒေသတွေမှာ ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး ဝန်ဆောင်မှုတွေ၊ အထောက်အကူပြု ပစ္စည်းတွေ ဒါမှမဟုတ် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းကနေတစ်ဆင့် စောင့်ရှောက်တာမျိုးတွေကနေတဆင့်ဖြစ်ဖြစ် အဲဒီလို အကူအညီတွေက လူတွေကို ပြန်ပြီး သွားလာလှုပ်ရှားနိုင်အောင်၊ ကိုယ့်ခြေထောက်ပေါ်ကိုယ် ပြန်ရပ်တည်နိုင်အောင် ကူညီပေးခဲ့ပါတယ်။ အသက် ၇၀ အရွယ် ဒေါ်အေးအေး*ဟာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရပြီးနောက် ဝှီးချဲ (Wheelchair) တစ်စီး ရလိုက်တာက ပြန်ပြီး သွားလာနိုင်ခဲ့ပါတယ်။"အရင်ကဆိုရင် ကျွန်မ ဈေးသွားနိုင်တယ်၊ မိသားစုကိုလည်း ကူညီနိုင်ခဲ့တာပေါ့။” လို့ သူမက ပြောပြပါတယ်။ “အခုတော့ ခက်ခဲသွားပြီ။ ဒါပေမဲ့ ဝှီးချဲရှိတော့ သွားချင်တဲ့နေရာ သွားလို့ရတယ်၊ အိမ်နီးနားချင်းတွေဆီလည်း သွားလည်လို့ရတယ်။ ဒါက ကျွန်မကို ပိုပြီး အသက်ဝင်လာအောင် လုပ်ပေးတယ်။" ဒီအတွေ့အကြုံတွေအားလုံးကို ကြည့်ရင် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ နေအိမ်တွေ ပြန်ဆောက်တာ၊ ဝင်ငွေပြန်ရှာတာတင် မဟုတ်ဘဲ အဲဒီနှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်မြောက်လာဖို့အတွက် လိုအပ်တဲ့ စိတ်ဓာတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တည်ငြိမ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိဖို့လည်း ဖြစ်ပါတယ်။"ဖြစ်ပျက်ခဲ့တာတွေကတော့ ဖြစ်ပြီးသွားပြီ" လို့ ဒေါ်ခိုင်က ဆိုပါတယ်။ "အခုတော့ ရှေ့ဆက် ရှင်သန်ဖို့ကိုပဲ အာရုံစိုက်ရမယ်။"သူမဟာ လုံးချေခဲ့ပြီးမှ ပြန်ဖြန့်ခဲ့တဲ့ စာရွက်ကလေးအကြောင်းကို တွေးနေဆဲပါ။ ခေါက်ကျိုးရာတွေကတော့ ကျန်နေဆဲပါ။ ဒါပေမဲ့ အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ အဲဒီအရာတွေကို လွယ်ထားရတာ ပိုလွယ်လာပြီလို့ သူမက ဆိုပါတယ်။ *အင်တာဗျူးဖြေဆိုသူများ၏ ကိုယ်ရေးအချက်အလက်လုံခြုံစေရန် အမည်လွှဲများအသုံးပြုထားပါသည်။"ဤဆောင်းပါးကို မြန်မာနိုင်ငံ ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသများတွင် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဆိုင်ရာ အကူအညီများ၊ စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ ရင်းမြစ်များ၊ ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုများ၊ သင်တန်းများနှင့် အခြေခံလိုအပ်သော ဝန်ဆောင်မှုများအပါအဝင် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းများကို ကူညီပံ့ပိုးပေးနေသည့် ကုလသမဂ္ဂ အေဂျင်စီများ၊ နိုင်ငံတကာနှင့် အရပ်ဘက် အဖွဲ့အစည်းများ၊ ဒေသခံမိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများထံမှ ရရှိသော မြေပြင် အချက်အလက်များနှင့် လုပ်ငန်းစီမံချက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို အခြေခံ၍ ပြုစုထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ 

ငလျင်လှုပ်ခတ်ပြီး တစ်နှစ်အကြာမှာ ပြန်လည်ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းတွေဆိုတာ အဆောက်အဦးတွေ ပြန်ဆောက်နိုင်တာတင်မကဘဲ ရပ်ရွာလူထုကြားမှာလည်း ကူးလူးဆက်သွယ်မှုကွန်ရက်ကို ကောင်းမွန်စွာလည်ပတ်စေနိုင်ခဲ့ပါပြီ။ ဘေးဒဏ်သင့်ဒေသတွေမှာ လမ်းကြီး လမ်းငယ်တွေနဲ့ အများပိုင် အခြေခံအဆောက်အဦးတွေကို ပြန်လည်ပြုပြင်နေကြတာကြောင့် ဈေးသွား၊ ကျောင်းသွား၊ တခြားဝန်ဆောင်မှုတွေဆီ သွားလာတာလိုမျိုး နေ့စဉ်ဘဝတွေကို ပုံမှန်အတိုင်း ပြန်လည်ဖြတ်သန်းလာနိုင်ကြသလို အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း လုပ်ငန်းတွေလည်း တဖြည်းဖြည်း ပြန်လည်နလန်ထူလာနေပါပြီ။  ရပ်ရွာလူထုကိုယ်တိုင် ဦးဆောင်တဲ့ ဒီလိုကြိုးပမ်းမှုတွေဟာ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ပြုပြင်တာထက်မကဘဲ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးအတွက် အခြေခံကောင်းတွေကိုပါ တည်ဆောက်နေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။နေပြည်တော်နားက ရွာတစ်ရွာမှာဆိုရင် အရင်က ရွှံ့ဗွက်တွေနဲ့ သွားလာရခက်တဲ့ လမ်းလေးဟာ အခုတော့ ဆိုလာမီးတိုင်လေးတွေနဲ့ ကွန်ကရစ်လမ်းမကြီး ဖြစ်နေပါပြီ။ ဒီလမ်းကို အရင်ကတည်းက ဒေသခံတွေကိုယ်တိုင် နှစ်နဲ့ချီပြီး ဝိုင်းဝန်းတည်ဆောက်ခဲ့ကြတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ငလျင်လှုပ်ခတ်သွားတဲ့အခါမှာတော့ အကောင်အထည်ဖော်နေတာတွေ ရပ်တန့်သွားခဲ့ပြီး မီတာ ၉၀၀ နီးပါးလောက် အချောမသတ်နိုင်ဘဲ ကျန်ခဲ့ပါတယ်။လမ်းခင်းတဲ့အလုပ်ကို ပြန်စတဲ့အခါမှာ ကျန်နေတာကို အပြီးသတ်ဖို့သက်သက် မဟုတ်တော့ပါဘူး။ စာသင်ကျောင်းတွေ၊ ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုတွေ၊ လုပ်ငန်းခွင်တွေနဲ့ နေ့စဉ်လူနေမှုဘဝတွေ ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်ဖို့အတွက် ချိတ်ဆက်မှုကို ပြန်လည်ဖော်ဆောင်တာလည်း ဖြစ်ပါတယ်။“ဒီလမ်းက ကျောင်းသွားဖို့၊ အလုပ်သွားဖို့နဲ့ ကျန်းမာရေးကိစ္စတွေအတွက် အရေးပါ ပါတယ်။” လို့ လူငယ်စေတနာ့ဝန်ထမ်းတစ်ဦးက ပြောပါတယ်။ “အရင်ကဆိုရင် လမ်းက ရွှံ့ဗွက်တွေနဲ့မို့ သွားလာရတာ တော်တော်ခက်ခဲတယ်။”အခုတော့ မိုးတွင်းမှာတောင် အရင်ကထက် ပိုပြီး သွားလာလို့ကောင်းသွားပါပြီ။ ကလေးတွေလည်း ကျောင်းကို ပိုပြီး ဘေးကင်းကင်းနဲ့ သွားနိုင်ပါပြီ။ အရင်က ရပ်နားထားခဲ့ရတဲ့ တပိုင်တနိုင် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနဲ့ ဒေသတွင်းလုပ်ငန်းလေးတွေလည်း တဖြည်းဖြည်း ပြန်လည်စတင်လာနေပါပြီ။ တချို့နေရာတွေမှာဆိုရင် ပြန်လည်ပြုပြင်ထားတဲ့ လမ်းတွေတစ်လျှောက် ဘေးကင်းလုံခြုံဖို့နဲ့ သွားလာရလွယ်ကူစေဖို့အတွက် နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်သုံး (Solar) လမ်းမီးတွေ တပ်ဆင်ပေးတာမျိုးတွေအတွက် ကုလသမဂ္ဂဒုက္ခသည်များဆိုင်ရာအေဂျင်စီ (UNHCR) လိုမျိုး မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းတွေကလည်း ကူညီပံ့ပိုးမှုတွေကို အားထည့်လုပ်ဆောင်ပေးနေပါတယ်။ နေ့စဉ်လူမှု့ဘဝတွေအတွက် အဓိကကျတဲ့ ချိတ်ဆက်မှုတွေကို ပြန်လည်ဖော်ဆောင်ခြင်း၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့မှာ ငလျင်လှုပ်ခတ်သွားတဲ့အခါ နေအိမ်တွေတင်မက တခြားထိခိုက်ပျက်စီးမှုတွေပါ ရှိခဲ့ပါတယ်။ လမ်းတွေ ပြတ်တောက်ခဲ့သလို ရေအရင်းအမြစ်တွေလည်း ပျက်စီးသွားခဲ့ကာ ဈေး၊ စာသင်ကျောင်းနဲ့ ဆေးခန်းတွေဆီ  သွားရောက်ဖို့တောင် မရေရာ မသေချာဖြစ်ခဲ့ရပါတယ်။ ဘေးအန္တရာယ် ဖြစ်ပွားပြီးပြီးချင်းမှာပဲ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းတွေ မစတင်နိုင်ခင် ပျက်စီးနေတဲ့ အပျက်အစီး အစုအပုံကြီးတွေကို အရင်ဖယ်ရှားခဲ့ရပါတယ်။ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ပြန်ကောင်းဖို့နဲ့ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးတွေ လုပ်နိုင်ဖို့အတွက် ဖယ်ရှားဖို့ လိုအပ်တဲ့ အပျက်အစီး ပမာဏဟာ ခန့်မှန်း တန်ချိန် ၃.၅ သန်း (3.5 million metric tons)ခန့် ရှိပါတယ်။ ယခုထိ ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှုအစီအစဉ် (UNDP) ရဲ့ ပံ့ပိုးဆောင်ရွက်မှုတွေနဲ့ အပျက်အစီး တန်ချိန်ပေါင်း ၇၉,၅၆၀ ကျော်ကို ဖယ်ရှားပေးနိုင်ခဲ့လို့ လူပေါင်း ၅၄၄,၀၀၀ ကျော်အတွက် သွားလာရေး လွယ်ကူသွားစေခဲ့ပါတယ်။ ရှေ့ဆက်ပြီး တန်ချိန် ၁၀၈,၀၀၀ ကျော်ကို ထပ်မံဖယ်ရှားဖို့ စီစဉ်ထားသလို၊ အဲဒီအပျက်အစီးတွေကို စနစ်တကျ ပြန်လည်ခွဲခြားပြီး တခြားနေရာတွေမှာ ပြန်သုံးလို့ရအောင် (Recycle) လုပ်ဆောင်သွားမှာဖြစ်လို့ ဘေးဒဏ်သင့်ဒေသက လူတွေအတွက် ဝင်ငွေရမယ့်အခွင့်အလမ်းတွေကိုလည်း ဖန်တီးပြီးသားဖြစ်သွားမှာပါ။အဲဒီ ချိတ်ဆက်မှုတွေကို ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာအောင် လုပ်ဆောင်ဖို့အတွက် ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်နှစ်ပတ်လုံး အဆက်မပြတ် ဝိုင်းဝန်းကူညီပေးဖို့ လိုအပ်ခဲ့ပါတယ်။ ဘေးဒဏ်သင့်တဲ့ ဒေသတစ်လျှောက်မှာ လမ်းတွေပြန်ပြင်တာ၊ အများသုံး အခြေခံအဆောက်အဦးတွေကို ပြန်လည်ပြုပြင်တာနဲ့ အခြေခံဝန်ဆောင်မှုတွေကို ပြန်ရရှိအောင် လုပ်ဆောင်တဲ့နေရာမှာ ဒေသခံတွေနဲ့အတူ ပြည်တွင်းပြည်ပ မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းအသီးသီးက ဝိုင်းဝန်းပံ့ပိုးကူညီပေးခဲ့ကြပါတယ်။ကုန်စည်စီးဆင်းမှုနဲ့ ဖောက်သည်တွေရဲ့ သွားလာမှုပေါ်မှာ နေ့စဉ်ဝင်ငွေ မှီခိုနေရတဲ့ မန္တလေးတိုင်း၊ အမရပူရမြို့နယ်မှာ လမ်းတွေပျက်စီးသွားတာက လုပ်ငန်းဆောင်တာတွေကိုပါ ရပ်တန့်သွားစေခဲ့ပါတယ်။“ငလျင်လှုပ်ပြီးတော့ ဘယ်သူမှ သွားလာလို့မရတော့တာကြောင့် အရောင်းအဝယ်တွေ ကျသွားတာပါပဲ။” လို့ ဆိုင်ဖွင့်လာတာ အနှစ် ၃၀ ကျော်ပြီဖြစ်တဲ့ ဒေါ်ခင်စန်းလွင်က ပြောပြပါတယ်။သွားလာရေး ပြန်ကောင်းလာတာနဲ့အမျှ စီးပွားရေးကလည်း ပြန်ကောင်းလာပါတယ်။ ကုန်ပစ္စည်းတွေ ပြန်လည် သယ်ယူပို့ဆာင်လို့ရလာသလို ဖောက်သည်တွေလည်း ပြန်လာကြပြီး နေ့စဉ်ဘဝတွေလည်း တဖြည်းဖြည်း ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်လာပါတယ်။ “အခုတော့ ကျွန်မရဲ့ လုပ်ငန်းလေး ပြန်ပြီး အသက်ဝင်လာပါပြီ။” လို့ သူမက ဆက်ပြောပါတယ်။အဲဒီလို အခြေခံအဆောက်အဦးတွေကို ပြန်ပြင်တာဟာ သွားလာရရုံတင်မကဘဲ ဒေသတွင်း စီးပွားရေးကိုပါ ပြန်လည်ဦးမော့စေသလို ရပ်ရွာလူထုတွေ သူတို့မှီခိုနေရတဲ့ စနစ်တွေကိုလည်း ပြန်လည်ချိတ်ဆက်ပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ လိုအပ်ချက်တွေ အတော်များများ ကျန်နေသေးပေမဲ့ ဒီလိုရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတွေက နေ့စဉ်ဘဝအတွက် လိုအပ်တဲ့ အခြေအနေတွေကို ပြန်လည်ဖော်ဆောင်ပေးနိုင်ခဲ့ပြီး ပြည်သူတွေ သွားလာနိုင်၊ အလုပ်လုပ်နိုင်၊ တစ်ဦးနဲ့တစ်ဦး  ပြန်လည်ချိတ်ဆက်နိုင်အောင် ပံ့ပိုးပေးခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ပြန်ကောင်းအောင် လုပ်ဆောင်ပေးမှုနဲ့အတူ အိမ်ခြေတွေကို ပြန်လည်ပြုပြင်ပေးဖို့ကလည်း အဓိက ဦးစားပေးတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ အိမ်ခြေ စုစုပေါင်း ၂၄,၂၀၀ ခန့် ပျက်စီးသွားခဲ့ရာမှာ အခုအချိန်အထိ အိမ်ခြေ ၂,၅၀၀ ခန့်ကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်တာ ဒါမှမဟုတ် အသစ်ပြန်ဆောက်တာတွေ လုပ်ပေးနိုင်ခဲ့ပါပြီ။ အဲဒီထဲမှာ ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှုအစီအစဉ် (UNDP) ရဲ့ ပံ့ပိုးမှုနဲ့ အိမ်ခြေ ၂,၀၀၀ နီးပါး ပါဝင်ပြီး လူပေါင်း ၈,၂၀၀ ကျော်အတွက် အကျိုးကျေးဇူး ရှိခဲ့ပါတယ်။ နောက်ထပ် အိမ်ခြေပေါင်း ၉,၅၀၀ အထိ တိုးချဲ့ကူညီပေးသွားဖို့ စီစဉ်ထားပါတယ်။ရပ်ရွာလူထုတွေနဲ့အတူ တည်ဆောက်ခြင်း နေရာတော်တော်များများမှာ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းတွေကို အကျိုးခံစားခွင့်ရမယ့် ပြည်သူလူထုတွေကိုယ်တိုင်  လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ရှမ်းပြည်နယ်၊ သာလေးဦးအင်းရွာမှာ အသက် ၃၄ နှစ်အရွယ် မမွန်မွန်ဦးကို ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းတွေကို ကြီးကြပ်ဖို့ ရွာကနေ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ပါတယ်။ သူမဟာ အလုပ်သမားတွေကို ကြီးကြပ်တာ၊ ပစ္စည်းကိရိယာတွေ စီမံခန့်ခွဲတာနဲ့ လုပ်ခလစာ ပေးချေတာတွေကို တာဝန်ယူရပြီး ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်ရဲ့ အဓိက အခန်းကဏ္ဍက တာဝန်ယူရသူ ဖြစ်ပါတယ်။“လမ်းတွေကောင်းမှ ကျွန်မတို့ဒေသ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်နိုင်မှာပါ။” လို့ သူမက ပြောပါတယ်။လမ်းခင်းပြီးသွားကတည်းက မိုးတွင်းမှာတောင် သွားလာရတာ ပိုလွယ်ကူလာပါတယ်။ ဝန်ဆောင်မှုတွေဆီ သွားရောက်ဖို့ ပိုအဆင်ပြေလာသလို ဒေသတွင်း စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေလည်း စတင် ပြန်လည်ပတ်လာနေပါပြီ။တစ်ချိန်တည်းမှာပဲ ဒီလုပ်ငန်းက လက်ငင်း အလုပ်ထက်မကတဲ့ အခွင့်အလမ်းတွေကိုပါ ဖော်ဆောင်ပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ တချို့အတွက်တော့ နောင်တစ်ချိန်မှာ အသုံးချလို့ရမယ့် လက်တွေ့ကျတဲ့ ကျွမ်းကျင်မှုတွေကိုပါ ရရှိခဲ့ပါတယ်။ဒီလို လူထုအခြေပြု ပြန်လည်ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းတော်တော်များများကို အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအခြေပြု ပဏာမခြေလှမ်းတွေကနေတစ်ဆင့် ပံ့ပိုးပေးထားရာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားရေးရာအဖွဲ့ (ILO) က ဦးဆောင်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တွေလည်း ပါဝင်ပြီး၊ ဒေသခံအလုပ်သမားတွေအနေနဲ့ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းတွေမှာ တိုက်ရိုက်ပါဝင်ရင်း ကျွမ်းကျင်မှုတွေ ရရှိလာစေပါတယ်။အသက် ၂၀ အရွယ် မောင်တင့်ဇင်လို လူငယ်အလုပ်သမားတွေဆိုရင် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်အတွေ့အကြုံနဲ့ ကျွမ်းကျင်မှုသင်တန်းတွေကနေရတဲ့ အတွေ့အကြုံတွေကို အခြေခံပြီး ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းခွင်မှာ ဆက်လက်လုပ်ကိုင်ဖို့ စိတ်ဝင်စားလာကြပါတယ်။ဘေးဒဏ်သင့်ဒေသတွေမှာ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းတွေက ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်တဲ့ ပုံစံတွေကိုပါ ပြောင်းလဲစေခဲ့ပါတယ်။ အရင်ကထက် ပိုပြီး ပွင့်လင်းမြင်သာပြီး အားလုံးပါဝင်နိုင်တဲ့ ပုံစံမျိုး ဖြစ်လာတယ်လို့ ဒေသခံတွေက ပြောကြပါတယ်။ လူအများရှေ့မှာ ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ဆွေးနွေးကြပြီး အသံပေါင်းစုံကို နားထောင်လာကြတာပါ။ရှမ်းပြည်နယ်က လူထုခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်တဲ့ ဦးစိုင်းအောင်လှိုင်က အခုဆိုရင် ရွာထဲက အစုအဖွဲ့အသီးသီးရဲ့ အကြံဉာဏ်တွေကို ရယူပြီးမှ ဆုံးဖြတ်ချက်ချကြတယ်လို့ ရှင်းပြပါတယ်။ မန္တလေးတိုင်းမှာလည်း အလားတူပုံစံမျိုးတွေ ရှိလာပြီး အမျိုးသမီးတွေနဲ့ လူငယ်တွေဟာ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးတာနဲ့ စီမံကိန်းချမှတ်တဲ့ နေရာတွေမှာ ပိုပြီး အရေးပါတဲ့ အခန်းကဏ္ဍကနေ ပါဝင်လာကြပါတယ်။ ဘေးဒဏ်သင့်တဲ့ ဒေသတွေမှာ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းတွေကို စီမံ‌နိုင်၊ ဦးဆောင်နိုင်အောင် ဒေသခံလူထု အဖွဲ့အစည်းတွေကို စုစည်းပေးတာနဲ့ အားကောင်းလာအောင် လုပ်ဆောင်ပေးတာတွေ ရှိခဲ့ပါတယ်။ ဥပမာအနေနဲ့ ပြောရရင် UNDP ဟာ အဲဒီလို လူထုအခြေပြု အဖွဲ့အစည်းပေါင်း ၂,၅၀၀ ခန့်ကို ကူညီပံ့ပိုးပေးခဲ့ပြီး၊ ဒေသခံတွေ ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်တဲ့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းတွေ ဘယ်လောက်အထိ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ရှိနေသလဲဆိုတာကို ပြသနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ဒီလုပ်ငန်းစဉ်မှာ ယုံကြည်မှုက အရေးကြီးတဲ့ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်လာပါတယ်။အချို့လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတွေမှာဆိုရင် လုပ်ငန်းတိုးတက်မှုကို ဒေသခံတွေကိုယ်တိုင် တိုက်ရိုက်စစ်ဆေးကြပါတယ်။ စာရင်းဇယားတွေ စစ်ဆေးတာ၊ ဆောက်လုပ်ရေးအခြေအနေကို ကြည့်ရှုတာနဲ့ စီမံကိန်းအတိုင်း ဖြစ်၊ မဖြစ် အတည်ပြုတာမျိုးတွေ လုပ်ဆောင်ကြတာပါ။ ဒေါ်အေးအေးသန်းအတွက် ဒီလို ပွင့်လင်းမြင်သာမှုမျိုးက အသစ်အဆန်း ဖြစ်လို့နေပါတယ်။ လုပ်ငန်းတွေကို မြင်တွေ့ စစ်ဆေးခွင့်ရတာက ယုံကြည်မှုကို တိုးစေသလို တာဝန်မျှဝေယူမှုလည်း ပိုပြီး ခိုင်မာတယ်လို့ သူမက ဆိုပါတယ်။လူအများကို စည်းလုံးစေတဲ့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးအချို့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းတွေက အချင်းချင်းဆက်သွယ်မှုပုံစံ အသစ်တွေကို ဖန်တီးပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးနဲ့ ကျွမ်းကျင်မှုမြှင့်တင်ရေး လုပ်ငန်းတွေမှာ နောက်ခံမတူညီတဲ့ သူတွေကို  အတူတကွ ပူးပေါင်းလုပ်ကိုင်လာစေပါတယ်။ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မတူညီတဲ့ တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုတွေက အမျိုးသမီးတွေဟာ အတူတူ သင်ယူ၊ အတူတူ အလုပ်လုပ်ရင်း ကျွမ်းကျင်မှုတွေ မျှဝေပြီး အချင်းချင်း ပံ့ပိုးကူညီပေးခဲ့ကြပါတယ်။ သင်တန်းကနေ စတင်ခဲ့တဲ့ ဒီဆက်ဆံရေးဟာ တချို့ကိစ္စရပ်တွေမှာဆိုရင် အမျိုးသမီးတွေဟာ ဒေသတွင်းဈေးကွက်အတွက် ကုန်ပစ္စည်းတွေ ပူးပေါင်းထုတ်လုပ်ဖို့အထိ တိုးတက်လာခဲ့ပါတယ်။မန္တလေးတိုင်းမှာလည်း ဘာသာရေးနောက်ခံ မတူညီသူတွေဟာ ဆောက်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းခွင်တွေမှာ အတူလက်တွဲ လုပ်ကိုင်လာခဲ့ကြပါတယ်။ လုပ်ငန်းခွင်ကြီးကြပ်သူတစ်ဦး ပြောသလို လမ်းပြင်တာ၊ လမ်းခင်းတာနဲ့ အများအကျိုးပြုလုပ်ငန်းတွေမှာ ပါဝင်ဆောင်ရွက်ရင်းနဲ့ အဲဒီအလုပ်ဟာ မျှဝေခံစားရတဲ့ အတွေ့အကြုံတစ်ခု ဖြစ်သွားရတာပါ။ ဒီလို ထိတွေ့ဆက်ဆံမှုတွေဟာ တရားဝင်မဟုတ်ပေမဲ့ ပိုမိုကျယ်ပြန့်တဲ့ ချိတ်ဆက်မှုကို ဖြစ်စေပါတယ်။ ဒါဟာ အခြေခံအဆောက်အဦးတွေ ပြင်ဆင်တာလောက် မျက်စိနဲ့ တပ်အပ်မမြင်ရပေမဲ့ အင်မတန် အရေးကြီးတဲ့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒေသခံတွေ ကိုယ်တိုင်ဦးဆောင်တဲ့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းတွေကြောင့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းကြားမှာ စည်းလုံးညီညွတ်မှု ပိုရှိလာသလို၊ တင်းမာမှုအန္တရာယ်တွေကိုလည်း လျော့နည်းစေတဲ့အပြင်  အားလုံးအကျုံးဝင်တဲ့ ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးတွေကိုလည်း ပိုမိုအထောက်အကူ ဖြစ်စေပါတယ်။ရှေ့ဆက်မယ့် ခရီးအတွက် အခြေခံကောင်းများငလျင်လှုပ်ပြီး တစ်နှစ်အကြာမှာတော့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးရဲ့ အရိပ်အယောင်တွေကို ပိုပြီး သိသိသာသာ မြင်တွေ့လာရပါပြီ။ လမ်းတွေ ပြန်ပြင်ပြီးသွားပြီး၊ သွားလာရေးတွေ ပိုကောင်းလာသလို လှုပ်ရှားသွားလာရတာလည်း ပိုလွယ်ကူလာပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီလိုပြောင်းလဲမှုတွေရဲ့ သက်ရောက်မှုက မျက်စိနဲ့ မြင်ရတဲ့ အရာတွေထက်မက ပိုပြီးတော့ နက်ရှိုင်းပါတယ်။ဒီပြောင်းလဲမှုတွေဟာ လူတွေ ဝန်ဆောင်မှုတွေကို ဘယ်လိုရယူမလဲ၊ စားဝတ်နေရေးအတွက် ဘယ်လို ရှာဖွေစားသောက်ကြမလဲဆိုတာနဲ့ အနာဂတ်အတွက် လူထုအချင်းချင်း ဘယ်လို စုစည်းကြမလဲဆိုတဲ့ ပုံစံတွေကိုပါ ဖော်ဆောင်ပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ဘေးဒဏ်သင့်ဒေသတွေမှာ အရေးပါတဲ့ အခြေခံအဆောက်အအုံ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းတွေဟာလည်း တိုးတက်မှုရှိနေပါတယ်။ ဒေသခံတွေအတွက် အများသုံးအဆောက်အအုံတွေ၊ ဆည်မြောင်းစနစ်တွေနဲ့ မရှိမဖြစ်လိုအပ်တဲ့ ဝန်ဆောင်မှုတွေကို ပြန်လည်ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်ပေးနေတာပါ။ ယခုထိ အဆောက်အအုံပေါင်း ရာနဲ့ချီပြီး ပြန်လည်ပြုပြင်တာ ဒါမှမဟုတ် အသစ်တည်ဆောက်တာတွေ လုပ်ပေးနိုင်ခဲ့ပါပြီ။ ဒါကြောင့် လူပေါင်း ၄၆၆,၀၀၀ ကျော်အတွက် ဝန်ဆောင်မှုတွေနဲ့ အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်းတွေ ပိုကောင်းလာစေခဲ့သလို၊ လူပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ကိုလည်း သောက်သုံးရေ ရရှိအောင် ကူညီပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ UNDP လိုမျိုး မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့ အဆက်မပြတ် ကူညီမှုတွေနဲ့အတူ ဒီလုပ်ငန်းတွေကို ရှေ့ဆက်ပြီး သိသိသာသာ တိုးချဲ့သွားဖို့ ရှိရာမှာ နောက်ထပ် အဆောက်အအုံပေါင်း ၁,၀၀၀ ကျော်ကို ပြန်ပြင်တာ ဒါမှမဟုတ် အသစ်ဆောက်ဖို့ စီစဉ်ထားပြီး၊ လူဦးရေ ၁.၃ သန်းခန့်ထိ အကျိုးကျေးဇူး ရရှိစေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ နေရာတော်တော်များများမှာတော့ ပြန်လည်တည်ဆောက်ထားတဲ့ အရာတွေကို ရေရှည်ထိန်းသိမ်းနိုင်ဖို့အတွက် စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ထားပြီးဖြစ်သလို ဒေသခံတွေကိုယ်တိုင်လည်း အဲဒီလုပ်ငန်းတွေကို စီမံခန့်ခွဲနေကြပါပြီ။တဆက်တည်းမှာဘဲ အကူအညီတွေ အတော်များများ လိုအပ်နေပါသေးတယ်။ရပ်ရွာလူထုအတော်များများမှာ သွားလာရေး၊ ဝန်ဆောင်မှုတွေနဲ့ အခြေခံအဆောက်အအုံဆိုင်ရာ  လိုအပ်ချက်တွေ ရှိနေဆဲဖြစ်လို့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းတွေဟာ ဘေးဒဏ်သင့်ဒေသအားလုံးဆီကို ရောက်ရှိဖို့အတွက် စဉ်ဆက်မပြတ် ကူညီပေးဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ ရှေ့လာမယ့် နှစ်တွေမှာ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းတွေ ဘယ်လောက်အထိ ခရီးရောက်မလဲဆိုတာဟာ အဆောက်အအုံတွေကို ဘယ်လောက် ပြန်ဆောက်နိုင်သလဲဆိုတာပေါ်မှာတင်သာမက ပြည်သူတွေ နေ့စဉ်အားကိုးအားထားပြုနေရတဲ့ စနစ်တွေနဲ့ သူတို့ကို ဘယ်လောက်အထိ ပြန်လည်ချိတ်ဆက်ပေးနိုင်မလဲ ဆိုတာပေါ်မှာလည်း မူတည်နေပါတယ်။ ဤဆောင်းပါးကို မြန်မာနိုင်ငံ ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသများတွင် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဆိုင်ရာ အကူအညီများ၊ စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ ရင်းမြစ်များ၊ ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုများ၊ သင်တန်းများနှင့် အခြေခံလိုအပ်သော ဝန်ဆောင်မှုများအပါအဝင် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းများကို ကူညီပံ့ပိုးပေးနေသည့် ကုလသမဂ္ဂ အေဂျင်စီများ၊ နိုင်ငံတကာနှင့် အရပ်ဘက် အဖွဲ့အစည်းများ၊ ဒေသခံမိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများထံမှ ရရှိသော မြေပြင် အချက်အလက်များနှင့် လုပ်ငန်းစီမံချက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို အခြေခံ၍ ပြုစုထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ 

မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းမှာ ငလျင်ဒဏ်ကြောင့် လူမှုစီးပွားဘဝများ ထိခိုက်ခဲ့ရပြီးနောက်၊ စိုက်ပျိုးလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သူ အသိုက်အဝန်းတွေမှာ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကို ရှိတဲ့ အင်အားလေးနဲ့ အစကနေ ပြန်စတင်နေကြရပါတယ်။ တောင်သူအများအပြားဟာ နေအိမ်တွေသာမက စိုက်ပျိုးရေးအတွက် အရေးအကြီးဆုံးအချိန်မှာ သီးနှံတွေနဲ့ ဝင်ငွေတွေကိုပါ ဆုံးရှုံးခဲ့ကြရတာပါ။ ဒါကြောင့် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်တဲ့အခါမှာ အိမ်ကို အရင်ပြင်ရမလား၊ ဒါမှမဟုတ် စားဝတ်နေရေးအတွက် အလုပ်ကိုပဲ အရင်ပြန်စရမလားဆိုတာ ခက်ခဲတဲ့ ရွေးချယ်မှုတွေ ဖြစ်ခဲ့ရပါတယ်။ အခုတော့ စိုက်ပျိုးရာသီလည်း ပြန်ရောက်လာသလို မျိုးစေ့နဲ့ လိုအပ်တဲ့ အကူအညီတွေ ရရှိလာတာကြောင့် တောင်သူတွေဟာ စိုက်ပျိုးလုပ်ငန်းကို ပြန်စတင်လုပ်ကိုင်နေနိုင်ပြီး၊ မိသားစုဝင်ငွေရဖို့နဲ့ စားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံဖို့အတွက် ပထမဆုံးခြေလှမ်းတွေ လှမ်းနိုင်ခဲ့ပြီ ဖြစ်ပါတယ်။ဒေါ်ချိုသန်းကတော့ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပြိုကျနေတဲ့ သူမနေအိမ်လေးရဲ့ အက်ကွဲနေတဲ့ နံရံဘေးမှာ ရပ်ရင်း သူမအနေနဲ့ ဘာကို လက်လွှတ်လိုက်ရမလဲဆိုတာ တွက်ချက်နေပါတယ်။ပျက်စီးသွားတာတွေကို ပြန်ပြင်ဖို့အတွက် သူမမိသားစု အားကိုးနေရတဲ့ စိုက်ပျိုးမြေ ၆ ဧကထဲက တစ်ဝက်ကို ပေါင်နှံလိုက်ရတယ်။ ဒီမြေမရှိဘဲ နောက်ရာသီမှာ ဘယ်လိုစိုက်ပျိုးရမလဲဆိုတာ သူမ မသေချာတော့ပါဘူး။"ငလျင်ကြောင့် ကျမတို့အိမ် ပျက်စီးသွားတော့ ကျွန်မမှာ တခြားရွေးချယ်စရာ မရှိခဲ့ဘူး။" လို့ သူမက ပြောပါတယ်။ "ဒါပေမဲ့ စိုက်ပျိုးရေးကို ဘယ်လိုဆက်လုပ်မလဲ၊ မိသားစုကို ဘယ်လိုထောက်ပံ့မလဲဆိုတာတွေအတွက် စိုးရိမ်ခဲ့ရတယ်။"မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းအနှံ့မှာ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်နှစ်တာအတွင်း ဘာကိုအရင်ပြင်ရမလဲ၊ ဘာကိုစွန့်လွှတ်လိုက်ရမလဲဆိုတဲ့ အလားတူတွက်ချက်မှုတွေနဲ့ပဲ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြရတာပါ။၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့မှာ ပြင်းအား ၇.၇ အဆင့် ရှိ ငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်ခဲ့တုန်းက အလွန်အမင်း ခက်ခဲကျပ်တည်းနေတဲ့ လူမှုအသိုက်အဝန်းတွေ ထိခိုက်ခဲ့ပါတယ်။ စိုက်ပျိုးရေးက နေ့စဉ်လူမှုဘဝရဲ့ အသက်သွေးကြောဖြစ်တဲ့ မန္တလေးနဲ့ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးတွေမှာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုတွေဟာ နေအိမ်တွေသာမက ပိုမိုကျယ်ပြန့်ခဲ့ပါတယ်။ လယ်ကွင်းတွေ အက်ကွဲတာ၊ ဆည်မြောင်းစနစ်တွေ ပျက်စီးတာတွေအပြင် နောက်ပိုင်းရက်တွေမှာ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခဲ့တာကြောင့် ရိတ်သိမ်းဖို့အဆင်သင့်ဖြစ်နေတဲ့ သီးနှံတွေပါ ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပါတယ်။ဘေးဒဏ်သင့်ဒေသတွေမှာ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းတွေ ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ရာ ငလျင်အပြီး ကောက်ယူခဲ့သော စစ်တမ်းများအရ  ဒေသခံလူထု ၆၄ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ သီးနှံများပျက်စီးခြင်း၊ လုပ်ငန်းခွင်များ ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်းတို့နဲ့အတူ အလုပ်လက်မဲ့ဖြစ်ခဲ့ရပါတယ်။အချို့ဒေသတွေမှာ စိုက်ပျိုးရေး ဆုံးရှုံးမှုဟာ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းကနေ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိခဲ့ပြီး စိုက်ပျိုးရာသီအစမှာတင် ဝင်ငွေအားလုံး ဆုံးရှုံးခဲ့ရပါတယ်။ တောင်သူအများစုအတွက် ဒီဘေးအန္တရာယ်ဟာ စိုက်ပျိုးရာသီ တစ်ရာသီစာ ထိခိုက်ရုံတင်မဟုတ်ဘဲ နောင်မှာ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းကို ဆက်လုပ်နိုင်ပါဦးမလားဆိုတဲ့အထိ ခြိမ်းခြောက်ခဲ့တာပါ။မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျောက်ဆည်မြို့နယ်က ဒေါ်ချိုသန်းရဲ့ မိုးစပါးရိတ်သိမ်းမှုဟာ စားဖို့အတွက်ပဲ လောက်ငရုံရှိပြီး မပိုခဲ့ပါဘူး။ ပဲတီစိမ်းသီးနှံတွေ ပျက်စီးဆုံးရှုံးသွားတာကြောင့် အိမ်ပြင်စရိတ်၊ ကျန်းမာရေးစရိတ် ဒါမှမဟုတ် နောက်ရာသီစိုက်ပျိုးစရိတ်တွေအတွက် ဝင်ငွေမရှိတော့ပါဘူး။ရွေးချယ်စရာ သိပ်မရှိတာကြောင့် အိမ်ပြင်ဖို့အတွက် မြေကို ပေါင်နှံခဲ့ရပေမဲ့ ဒါဟာ မူလအခြေအနေ ပြန်ရောက်ဖို့ အချိန်အတော်ပေးရမယ့် ဆုံးဖြတ်ချက်မျိုးဖြစ်တာကို သူမ ကောင်းကောင်းကြီး သိနားလည်ထားပါတယ်။ သူမရဲ့ အတွေ့အကြုံက သက်သာတဲ့ အတိုးနှုန်းနဲ့ ချေးငွေရယူနိုင်ခွင့် မရှိဘဲနဲ့တော့ အခြေခံပြုပြင်မွမ်းမံမှုလေးတွေ လုပ်ဖို့အတွက်တောင်မှ ရေရှည်ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်းကို ရင်းနှီးပေးဆပ်လိုက်ရတယ်ဆိုတဲ့ ပကတိအခြေအနေမှန်ကို ထင်ဟပ်ပြနေပါတယ်။စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးက ဒေါ်မာရီကလည်း အလားတူဖိအားမျိုးနဲ့ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပါတယ်။ မိသားစုအတွက် တစ်ဦးတည်းသော အားကိုးရာဖြစ်တဲ့ သူမဟာ မသန်စွမ်းဖြစ်နေတဲ့ ခင်ပွန်းသည်ကို စောင့်ရှောက်ရင်းနဲ့ ပျက်စီးနေတဲ့ အိမ်ခေါင်မိုးကို ပြင်ဖို့ လိုအပ်ခဲ့ပါတယ်။"ငွေသားထောက်ပံ့မှုရတာ အချိန်ကိုက်ပါပဲ။" လို့ သူမက ဆိုပါတယ်။ "ဒီအကူအညီသာ မရရင် အိမ်ခေါင်မိုးပြင်ဖို့အတွက် အတိုးများများပေးရတဲ့ ချေးငွေ ယူရတော့မှာပါ။"နောက်ပိုင်းလတွေမှာတော့ အချိန်ပိုင်းအလုပ်တွေနဲ့ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအတွက် လိုအပ်တာတွေ ထောက်ပံ့ပေးတာတွေနဲ့ အိမ်ထောင်စုတွေ ဝင်ငွေ ပြတ်တောက်မသွားအောင် ကူညီပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ လူပေါင်း ၆,၀၀၀ နီးပါးကို ၎င်းတို့လုပ်အားအတွက် ငွေသားထောက်ပံ့ခြင်း (cash-for-work) ကနေတစ်ဆင့် ကူညီပေးခဲ့သလို၊ လူပေါင်း ၂၈,၀၀၀ ကျော်ကိုလည်း အလုပ်အကိုင်တွေ ပြန်စနိုင်ဖို့အတွက် လိုအပ်တဲ့ အထောက်အပံ့တွေ ပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ UNDP အပါအဝင် ကုလသမဂ္ဂအဖွဲ့အစည်းတွေအနေနဲ့ လုပ်အားခပေးတဲ့ အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း ၄,၈၀၀ နီးပါးကို ဖန်တီးပေးခဲ့ပြီး၊ လူပေါင်း ၂၈,၀၀၀ ကျော်ဆီကိုလည်း အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း အထောက်အပံ့တွေ ရရှိအောင် ပံ့ပိုးပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ တခြားမိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းတွေနဲ့ ပူးပေါင်းပြီး ဘယ်လောက်အထိ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကူညီပေးနိုင်ခဲ့တယ်ဆိုတာကို ပြသနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ကျန်ခဲ့တာနဲ့ ပြန်လည်စတင်ခြင်းလူအများစုအတွက်တော့ မျိုးစေ့ဆိုတာ သတိမထားမိဘဲ ကျော်သွားတတ်တဲ့ သေးငယ်ပြီး တန်ဖိုးနည်းတဲ့၊ အရေးမပါလှတဲ့ အရာတစ်ခုပါ။ ဒါပေမဲ့ စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းတွေမှာ မျိုးစေ့ဟာ အရာရာတိုင်းရဲ့ အစပျိုးရာ ဖြစ်ပါတယ်။ မျိုးစေ့မရှိရင် စိုက်ပျိုးလို့မရပါဘူး။ မစိုက်ပျိုးနိုင်ရင်တော့ ရိတ်သိမ်းစရာမရှိ၊ ဝင်ငွေမရှိတော့ဘဲ ပြန်လည် နာလန်ထူဖို့ လမ်းစလည်းပျောက်ဆုံးသွားရတာပါပဲ။ငလျင်လှုပ်ခတ်ပြီးနောက် တောင်သူအတော်များများဟာ သူတို့ရဲ့ သီးနှံတွေတင်မကဘဲ နောက်ရာသီအတွက် ပုံမှန်စုဆောင်းထားလေ့ရှိတဲ့ (သို့မဟုတ်) ဝယ်ယူလေ့ရှိတဲ့ မျိုးစေ့တွေကိုပါ ဆုံးရှုံးခဲ့ကြရပါတယ်။ ဒေသတွင်း ဈေးကွက်တွေ ရပ်တန့်သွားခဲ့တာကြောင့် ပုံမှန်အားဖြင့် အလွယ်တကူ လုပ်ဆောင်နိုင်တဲ့ကိစ္စဟာ အဟန့်အတားတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။ မိသားစုအတော်များများအတွက် မျိုးစေ့ရရှိနိုင်မှုဟာ ဒီအတိုင်း စောင့်ဆိုင်းမလား၊ ပြန်လည်စတင်မလား ဆုံးအဖြတ်ရမယ့် အရာ ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။နောက်ပိုင်းရက်သတ္တပတ်တွေမှာတော့ ကုလသမဂ္ဂ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအဖွဲ့ (FAO)လို ကုလသမဂ္ဂအေဂျင်စီတွေနဲ့ မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့  အကူအညီတွေက ရပ်ရွာလူထုတွေဆီ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းတွေ ပြန်လည်စတင်နိုင်ဖို့အတွက် မျိုးစေ့တွေ၊ အခြေခံ သွင်းအားစုတွေနဲ့ လက်တွေ့ကျတဲ့ လမ်းညွှန်မှုတွေ ပံ့ပိုးပေးခဲ့တာကြောင့် တောင်သူအချို့ဟာ သူတို့ရဲ့ စိုက်ပျိုးခင်းတွေဆီ ပြန်သွားနိုင်ခဲ့ကြပါတယ်။ဒေါ်ချိုသန်းအတွက်လည်း စိုက်ပျိုးရေး ပြန်လည်လုပ်ကိုင်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။သင်တန်းကနေ ရရှိလာတဲ့ နည်းပညာတွေကို အသုံးပြုပြီး သူမရဲ့ ကျန်ရှိနေတဲ့ စိုက်ပျိုးမြေပေါ်မှာ ဆောင်းသီးနှံအဖြစ် ပဲတီစိမ်းကို စိုက်ပျိုးခဲ့ပါတယ်။ ရလဒ်တွေဟာ အသင့်အတင့်ပဲ ဖြစ်ပေမဲ့ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးစတင်ဖို့အတွက်တော့ လုံလောက်ခဲ့ပါတယ်။ နောက်ရာသီအတွက် မျိုးစေ့ချန်နိုင်ခဲ့သလို၊ မျိုးစေ့ကောင်းရဖို့ ခက်ခဲနေတဲ့ အခြားသူတွေကိုလည်း တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပြန်လည်ရောင်းချပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။“ကောင်းမွန်တဲ့ စိုက်ပျိုးရေး လက်တွေ့လုပ်ဆောင်မှု သင်တန်းနဲ့ မျိုးစေ့တွေက ကျွန်မကို အသစ်ကနေ ပြန်စနိုင်ဖို့ ကူညီပေးခဲ့ပါတယ်။” လို့ သူမက ဆိုပါတယ်။ “အခုဆိုရင် နောက်ရာသီအတွက် မျိုးစေ့တွေ စုဆောင်းထားနိုင်သလို၊ တခြားသူတွေ လိုအပ်တဲ့အခါမှာတောင် ပြန်ရောင်းပေးနိုင်နေပါပြီ။”သင်တန်းက လက်တွေ့ကျတဲ့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွေအပေါ် အဓိကထားခဲ့တာပါ။ ငလျင်ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားတဲ့ မြေဆီလွှာကို ဘယ်လိုစီမံမလဲ၊ ရေကို ဘယ်လိုခြွေတာမလဲနဲ့ ဒေသထွက်ပစ္စည်းတွေကို အသုံးပြုပြီး သွင်းအားစု စရိတ်ကို ဘယ်လိုလျှော့ချမလဲ ဆိုတာတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ငလျင်ဒဏ်နဲ့ နောက်ဆက်တွဲ ရေကြီးရေလျှံမှုဒဏ်တွေ ခံခဲ့ရတဲ့ အခြေအနေမှာ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ သွင်းအားစုတွေ ပြန်ရဖို့တင်မကဘဲ စိုက်ပျိုးပုံစနစ်တွေကို   လိုက်လျောညီထွေပြောင်းလဲမှုအပေါ်မှာ မူတည်နေပါတယ်။ ဒီအားထုတ်ဆောင်ရွက်မှုတွေဟာ ဘေးဒဏ်သင့်ဒေသတွေက တောင်သူ အိမ်ထောင်စုပေါင်း ၉,၃၀၀ နဲ့အတူ  ပူးပေါင်းပြီး ကုလသမဂ္ဂ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအဖွဲ့ (FAO)၊ ဒေသခံမိတ်ဖက်တွေအပါအဝင် ကုလသမဂ္ဂအဖွဲ့အစည်းတွေ ပံ့ပိုးပေးနေတဲ့ ပိုမိုကျယ်ပြန့်တဲ့ ကူညီထောက်ပံ့မှုတွေရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အလားတူ ကြိုးပမ်းမှုတွေကြောင့် တောင်သူမိသားစု ထောင်ပေါင်းများစွာဟာ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းတွေကို ပြန်လည်စတင်နိုင်ခဲ့ကြပါတယ်။ ဒါဟာ ဆုံးရှုံးခဲ့တာတွေကို အစားထိုးနိုင်တာမျိုး မဟုတ်ပေမဲ့ အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ တည်ငြိမ်မှုကို ပြန်လည်ရရှိစေခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှု ပုံစံအားလုံးကို နည်းလမ်းတစ်ခုတည်းနဲ့ ပြန်လည်ထူထောင်လို့ မရနိုင်ပါဘူး။ရှမ်းပြည်နယ်ရဲ့ အချို့ဒေသတွေမှာ Mercy Corps လို အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့ အကူအညီနဲ့ စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းကို တွဲဖက် လုပ်ကိုင်နေတဲ့ မိသားစုတွေရဲ့ စားဝတ်နေရေး ပြန်လည်ထူထောင်နိုင်ဖို့ အလေးထားဆောင်ရွက်နေပါတယ်။ အဲဒီဒေသမှာ ငလျင်ဒဏ်ကြောင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံတွေ ပျက်စီးခဲ့ရုံသာမက နေ့စဉ်အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်တဲ့ ကိရိယာတွေလည်း ဆုံးရှုံးခဲ့ရပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့် ဦးကျော်စိုးဆိုရင် သူ့ရဲ့ စက်လှေအင်ဂျင် ပျက်စီးသွားတဲ့အတွက် ငါးဖမ်းဖို့၊ ကုန်ပစ္စည်းတွေ သယ်ယူဖို့နဲ့ ခရီးသွားလာဖို့အတွက်ပါ အခက်အခဲတွေ အများကြီး ရင်ဆိုင်ခဲ့ရပါတယ်။အင်ဂျင်လဲပြီးတဲ့အခါမှာတော့ သူဟာ လုပ်ငန်းခွင်ထဲ ပုံမှန်ပြန်ဝင်နိုင်ခဲ့ပြီး နေ့စဉ်ဖမ်းမိတဲ့ ငါးပမာဏ တိုးလာသလို မိသားစုရဲ့ စားဝတ်နေရေး အကျပ်အတည်းကိုလည်း လျော့ပါးသက်သာစေခဲ့ပါတယ်။ “စက်လှေအင်ဂျင်က အရေးတကြီး လိုအပ်ခဲ့ပြီး အခုဆိုရင် တစ်မိသားစုလုံးအတွက် သိသိသာသာ ပြောင်းလဲသွားပါပြီ။” လို့ သူက ဆိုပါတယ်။သူ့လို မိသားစုတွေအတွက် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ စိုက်ပျိုးခဲ့သမျှတွေကိုသာမက အမျိုးမျိုးသော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းတွေကို တည်တံ့စေမယ့် နည်းလမ်းတွေကိုပါ ပြန်လည်ရရှိရေး ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်မှုတွေအပြင် အသေးစားစီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေနဲ့ ကျွမ်းကျင်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ ဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက်လည်း အားဖြည့်ပေးခဲ့ပြီး၊ ပြည်သူတွေ စိုက်ပျိုးရေးကသာမက  တခြားနည်းလမ်းမျိုးစုံကနေ ဝင်ငွေရလာအောင် ပံ့ပိုးပေးခဲ့ပါတယ်။ ဘေးဒဏ်သင့်ဒေသတွေမှာ လူပေါင်း ရာနဲ့ချီပြီး အဖွဲ့လိုက် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း လုပ်ငန်းတွေ၊ စီးပွားရေးလုပ်ငန်း တိုးတက်အောင် လုပ်နည်းသင်တန်းတွေနဲ့ နည်းပညာ၊ အတတ်ပညာ သင်တန်းတွေမှာ ပါဝင်ခဲ့ကြပါတယ်။  အသေးစားနဲ့ အလတ်စား စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေ ပြန်လည်ပတ်နိုင်အောင်လည်း မတည်ငွေတွေ ထောက်ပံ့ပေးခဲ့ပါတယ်။ UNDP က ကူညီပေးတဲ့ အစီအစဉ်တွေကနေတစ်ဆင့် အဖွဲ့လိုက် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း လုပ်ငန်းတွေမှာ လူပေါင်း ၇၀၀ ကျော်၊ စီးပွားရေး သင်တန်းတွေမှာ ၄၀၀ ကျော်ကို ကူညီနိုင်ခဲ့သလို၊ သက်မွေးသင်တန်းတွေနဲ့ လုပ်ငန်းတွေ ပြန်လည်နာလန်ထူလာအောင်လည်း ပံ့ပိုးပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ဒါပေမဲ့ အကူအညီတွေပေးနေပေမဲ့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးက မချောမွေ့ခဲ့ပါဘူး။အချို့ဒေသတွေမှာ ငလျင်နဲ့ နောက်ဆက်တွဲ ရေကြီးရေလျှံမှုတွေဖြစ်ပြီးနောက် စိုက်ပျိုးခင်းတွေဟာ သဲဖုံးလွှမ်းသွားတာမျိုး ဒါမှမဟုတ် ရေမျက်နှာပြင် အပြောင်းအလဲကြောင့်  ပုံစံပျက်သွားတာမျိုးတွေ ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ မန္တလေးတိုင်း၊ ရမည်းသင်းမြို့နယ်က ဦးသိန်းမင်းထက်ကတော့ သူ့ရဲ့ စပါးစိုက်ခင်းတွေ အကြီးအကျယ် ထိခိုက်ခဲ့ရပါတယ်။“အခုဆို ဒီမြေမှာ မြေပဲကိုပဲ စိုက်လို့ရတော့မယ်လို့ ထင်ခဲ့တာ။” လို့ သူက ပြောပါတယ်။ “ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ရခဲ့တဲ့ အကူအညီတွေကြောင့် ပြန်စိုက်ပျိုးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့အတွက် မျှော်လင့်ချက်နဲ့ ရှေ့ဆက်ရမယ့် လမ်းစကို ပေးခဲ့တာပါပဲ။”သွင်းအားစုတွေထက် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် လုပ်ဆောင်ဖို့ ပိုမိုလိုအပ်ခဲ့ပါတယ်။ အခြေအနေသစ်အောက်မှာ ဘယ်လိုစိုက်ပျိုးရမလဲဆိုတာကို သင်ယူဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။ တောင်သူအတော်များများအတွက် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ အရင်ကလို အထွက်နှုန်းမျိုး ပြန်ရဖို့ မဟုတ်တော့ဘဲ ပြောင်းလဲသွားတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်နဲ့အညီ ပြုပြင်ပြောင်းလဲဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။တိုးတက်မှုတွေရှိပေမယ့် ထိခိုက်လွယ်နေဆဲတိုးတက်မှုလက္ခဏာတွေရှိပါတယ်။တစ်ချိန်က ရပ်နားထားခဲ့ရတဲ့ စိုက်ပျိုးခင်းတွေမှာ ပြန်လည်စိုက်ပျိုးနေကြပါပြီ။  တောင်သူတွေဟာလည်း နည်းပါးပေမဲ့ အထွက်တိုးလာနေတဲ့ သီးနှံလေးတွေကို ဈေးကွက်ထဲ ပြန်လည်တင်ပို့နေကြပါပြီ။ အချို့ရပ်ရွာတွေမှာဆိုရင် အိမ်နီးချင်းများအချင်းချင်း မျိုးစေ့တွေ ဝေမျှပေးကြရင်း အခြားသူတွေ ပြန်လည် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်နိုင်ဖို့ ကူညီနေကြပါတယ်။ဒါပေမဲ့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်တွေက သိမ်မွေ့ဆဲဖြစ်ပါတယ်။ နေအိမ်ရော ဝင်ငွေပါ ဆုံးရှုံးခဲ့ရတဲ့ မိသားစုတွေအတွက်တော့ တိုးတက်မှုက နှေးကွေးနေဆဲဖြစ်ပြီး အကန့်အသတ်ရှိတဲ့ အရင်းအမြစ်တွေ၊ လက်ငင်းလိုအပ်ချက်နဲ့ ရေရှည်ရှင်သန်ရပ်တည်ရေးတို့အကြား ဟန်ချက်ညီဖို့လိုအပ်ချက်တွေရှိနေပါတယ်။လာမယ့်ကာလတွေမှာ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းတွေကို သိသိသာသာ တိုးချဲ့လုပ်ဆောင်သွားဖို့ ရည်မှန်းထားပြီး၊ လုပ်အားခပေးတဲ့ စနစ်နဲ့ လူပေါင်း ၁ သိန်းခွဲ၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း အထောက်အပံ့တွေနဲ့ လူပေါင်း ၂ သိန်းခွဲအထိ ရောက်အောင် ကူညီပေးဖို့ လျာထားပါတယ်။ ဒီလို တိုးချဲ့လုပ်ဆောင်ရာမှာ UNDP မှ အဓိကအပိုင်းကနေ ပါဝင်ဖို့ ရည်မှန်းထားသလို အသေးစားစီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေနဲ့ လေ့ကျင့်သင်ကြားရေး အခွင့်အလမ်းတွေကို ဦးတည် ပံ့ပိုးမှုတွေအပါအဝင် ကျွမ်းကျင်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး၊ လုပ်ငန်းများ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးနဲ့ ငွေကြေးအရင်းအနှီး ရရှိနိုင်ဖို့တွေကိုလည်း ဆက်ပြီး ပံ့ပိုးကူညီပေးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။အဲဒီ ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်မှုတွေကြောင့် မိသားစုအတော်များများ ဘဝကို အသစ်ကနေ ပြန်စနိုင်ခဲ့ကြပေမဲ့၊ အိမ်ထောင်စု အများအပြားကတော့ ပိုင်ဆိုင်မှု ပစ္စည်းအနည်းငယ်၊ လျော့နည်းသွားတဲ့ ဝင်ငွေနဲ့ ရိတ်သိမ်းချိန် အထွက်နှုန်း မသေချာမှု စတာတွေနဲ့အတူ   အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဆိုင်ရာ  အခက်အခဲတွေနဲ့ ရင်ဆိုင်နေရဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီပြန်လည်ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းတွေ အဆက်မပြတ်စေဖို့နဲ့ တိုးချဲ့လုပ်ဆောင်နိုင်ဖို့အတွက် အားလုံးပူးပေါင်းပြီး အဆက်မပြတ် ကူညီပံ့ပိုးပေးသွားဖို့က အလွန် အရေးကြီးပါတယ်။ဒေါ်ချိုသန်းအတွက်တော့ သူမရဲ့ သီးနှံအထွက်နှုန်း တိုးတက်လာတာဟာ ဇာတ်လမ်းရဲ့ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာ ရှိပါသေးတယ်။ အိမ်ပြင်ဖို့အတွက် သူမပေါင်နှံခဲ့ရတဲ့ မြေကွက်ကိုတော့ အခုထိ ပြန်မရွေးနိုင်သေးပါဘူး။ပြန်လည်ထူထောင်ရေးဆိုတာ ဆုံးရှုံးသွားတာတွေကို မူလအတိုင်း ပြန်ရဖို့မဟုတ်ဘူးလို့ သူမက ဆိုပါတယ်။ဒါဟာ အရင်ကထက် နည်းပါးတဲ့ အရင်းအမြစ်တွေနဲ့ပဲ ရှေ့ဆက်လျှောက်လှမ်းနိုင်မယ့် နည်းလမ်းကို ရှာဖွေရခြင်းသာ ဖြစ်ပါတော့တယ်။ ဤဆောင်းပါးကို မြန်မာနိုင်ငံ ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသများတွင် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဆိုင်ရာ အကူအညီများ၊ စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ ရင်းမြစ်များ၊ ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုများ၊ သင်တန်းများနှင့် အခြေခံလိုအပ်သော ဝန်ဆောင်မှုများအပါအဝင် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းများကို ကူညီပံ့ပိုးပေးနေသည့် ကုလသမဂ္ဂ အေဂျင်စီများ၊ နိုင်ငံတကာနှင့် အရပ်ဘက် အဖွဲ့အစည်းများ၊ ဒေသခံမိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများထံမှ ရရှိသော မြေပြင် အချက်အလက်များနှင့် လုပ်ငန်းစီမံချက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို အခြေခံ၍ ပြုစုထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။