ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) မှ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသများတွင် ကူးစက်ရောဂါများ ဖြစ်ပွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် မြင့်မားနေသည်ဟု အသိပေး

ရန်ကုန် — ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်၊ မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ရိုက်ခတ်ခဲ့သော အင်အား ရစ်ချ်တာ စကေး (၇.၇) နှင့် (၆.၄) အဆင့်ရှိ ငလျင်များ၏ နောက်ဆက်တွဲအနေဖြင့် ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသများရှိ နေရပ်စွန့်ခွာတိမ်းရှောင်နေရသူ ထောင်ပေါင်းများစွာပြည်သူများအတွက် တီဘီ၊ HIV၊ ခြင်နှင့် ရေမှတစ်ဆင့် ကူးစက်နိုင်သော ရောဂါများ အပါအဝင် ကျန်းမာရေးအန္တရာယ်များ မြင့်တက်လာနိုင်ကြောင်း ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) မှ သတိပေးလိုက်ပါသည်။

ငလျင်မတိုင်မီကပင် မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေရပ်စွန့်ခွာတိမ်းရှောင်နေရသူ ၃.၅ သန်းကျော် ရှိနှင့်ပြီး ယခုအခါ ထောင်ပေါင်းများစွာသောပြည်သူများ ထပ်မံအိုးမဲ့အိမ်မဲ့ဖြစ်လျက်ရှိပါသည်။ ခိုလှုံရာစခန်းများတွင် လူဦီးရေထူထပ်မှု၊ သန့်ရှင်းရေးအားနည်းမှု၊ ပျက်စီးသွားသော အခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် အကန့်အသတ်ရှိသော ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုများကြောင့် ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို မြင့်တက်စေပြီး အားနည်းနေသော အခြေအနေကို ပိုမိုဆိုးရွားစေခဲ့ပါသည်။

မြန်မာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ ၏အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် တီဘီဖြစ်ပွားမှုအမြင့်မားဆုံး နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်ပါသည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် တီဘီရောဂါဖြင့် ခန့်မှန်း လူ ၁၆၇,၀၀၀ ခန့် နာမကျန်းဖြစ်ခဲ့ပြီး ၂၂,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ရပါသည်။ ၎င်းတွင် HIV ရောဂါသည်များ ၂,၉၀၀ ခန့်ပါဝင်ပါသည်။ ငလျင်အပြီး ဧပြီလအစောပိုင်းတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော တီဘီရောဂါဆိုင်ရာ အမျိုးသားအဆင့် ကူးစက်ရောဂါဗေဒ စစ်တမ်း (National Epidemiological Review of TB) အရ အချို့သောဒေသများတွင် ရောဂါစောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုရေးစနစ်များ ဆက်လက်လည်ပတ်နေသော်လည်း ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ရရှိနိုင်မှုမှာ တစ်နေရာနှင့်တစ်နေရာ ပိုမိုကွာဟလာနေသည်ကို တွေ့ရှိရပါသည်။

တီဘီအဖွဲ့များမှ ဝန်ထမ်းနေအိမ်များ၊ ရပ်ရွာခန်းမများကဲ့သို့သော ယာယီနေရာများတွင် ဝန်ဆောင်မှုများကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နေသော်လည်း ထိုအစီစဉ်များမှာ လုံလောက်မှုမရှိသေးပါ။ အဆိုပါသုံးသပ်ချက်တွင် မော်လီကျူးအဆင့် ရောဂါရှာဖွေစမ်းသပ်မှုများ (molecular testing) ကို တိုးချဲ့ရန်၊ TB-HIV ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို အားကောင်းရန်နှင့် ရပ်ရွာအခြေပြု ရောဂါရှာဖွေဖော်ထုတ်မှု (community-based detection) ကို တိုးမြှင့်ရန် အရေးတကြီးလိုအပ်နေကြောင်း မီးမောင်းထိုးပြလျက်ရှိပြီး၊ WHO နှင့် မိတ်ဖက်အဖွဲ့များမှ ၎င်းတို့ကို အရေးပေါ်အကောင်အထည်ဖော်ရန် ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်လျက်ရှိပါသည်။

“အသက်ပေါင်းများစွာဟာ စိုးရိမ်ဖွယ်ရာ အခြေအနေတွင် ရှိနေပါတယ်”ဟု မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ WHO ကိုယ်စားလှယ် ဒေါက်တာ Thushara Fernando မှ ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ “တီဘီ သို့မဟုတ် HIV ရောဂါသည်များနှင့် သွေးလွန်တုပ်ကွေး၊ ငှက်ဖျားရောဂါအတွက်အန္တရာယ်ရှိသော ရပ်ရွာများသည် ကျန်းမာရေးစနစ်များ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် အတွက် ထပ်မံစောင့်ဆိုင်း၍မရပါ။ ထို့ကြောင့် WHO မှ အလွန်ခက်ခဲသော အခြေအနေများအောက်တွင်ပင် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုများ ဆက်လက်ရရှိစေရန်နှင့် ကူးစက်ရောဂါများ မပြန့်ပွားစေရန် မြေပြင်ရှိမိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများကို ပံ့ပိုးကူညီလျက်ရှိပါသည်။”

တီဘီရောဂါ တိုက်ဖျက်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသည့် HIV တုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်မှုများသည်လည်း သိသိသာသာ နှောင့်နှေးခဲ့ရပါသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် HIV ကူးစက်ခံထားရသူ ၂၈၀,၀၀၀ ခန့်ရှိသော်လည်း၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ၇၀% သာ အေအာတီဆေး (antiretroviral therapy - ART) ရရှိခဲ့ပြီး၊ အများစုမှာ ဝန်ဆောင်မှုရရှိရန် ခက်ခဲသူများ ဖြစ်ကြပါသည်။ ယခုအခါ ဆေးခန်းများ ပျက်စီးခြင်းနှင့် ကွင်းဆင်း လုပ်ငန်းများ နှင့် လူထုဆက်သွယ်ရေး လုပ်ငန်းများ ဆိုင်းငံ့သွားရခြင်းများကြောင့် အထူးသဖြင့် လိင်လုပ်သားများ၊ မူးယစ်ဆေးသွေးကြောထဲထိုးသွင်းသုံးစွဲသူများနှင့် အမျိုးသားချင်းလိင်တူဆက်ဆံသူများ အစရှိသော အုပ်စုများအတွက် ဝန်ဆောင်မှုရရှိနိုင်မှုမှာ ပိုမိုကျဆင်းသွားခဲ့ရပါသည်။

မြန်မာနိုင်ငံသည် မုတ်သုန်ရာသီသို့ ဝင်ရောက်လာသည်နှင့်အမျှ ခြင်မှတစ်ဆင့် ကူးစက်သော ရောဂါများ ဖြစ်ပွားမှုအန္တရာယ်လည်း တိုးလာနေပါသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် သွေးလွန်တုပ်ကွေး ဖြစ်ပွားသူ ၁၆,၀၀၀ ကျော်နှင့် သေဆုံးသူ ၇၇ ဦး (အများစုမှာ ကလေးများ) ရှိခဲ့ကြောင်း အစီရင်ခံထားပါသည်။ ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသရှိ ရပ်ရွာများသည် ယခုအခါ လူထူထပ်ပြီး သန့်ရှင်းရေးစနစ်မကောင်းသည့် ခိုလှုံရာနေရာများတွင် နေထိုင်နေရသည့်အတွက် ခြင်ပေါက်ပွားမှု မြန်ဆန်များပြားလာသည်နှင့်အမျှ အန္တရာယ်ပိုမိုမြင့်တက်လာနိုင်ပါသည်။ အထူးသဖြင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်များနှင့် ကလေးများမှာ အန္တရာယ်များလှပါသည်။

ဒုတိယအကြိမ် ထပ်ဆင့်ဆိုရွားသော နောက်ဆက်တွဲရောဂါများ မဖြစ်ပွားစေရန် WHO မှ နိုင်ငံနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ညှိနှိုင်း၍ သွေးလွန်တုပ်ကွေး ကာကွယ်ရေး အထူးလုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင်ခဲ့ပါသည်။ ၎င်းတွင် ရှေ့တန်းကယ်ဆယ်ရေးဝန်ထမ်းများအတွက် အမြန်သွေးစစ်ကရိယာပေါင်း ၄၅၀၀ ကျော်၊ ခြင်ပေါက်ပွားနိုင်သောနေရာများတွင် လောက်လန်းသတ်ဆေးအဖြစ် သုံးရန် အဘိတ်ဆေး ၆.၂ တန် နှင့် ငလျင်ဒဏ် အပြင်ထန်ဆုံး ထိခိုက်ခံရသော ဒေသများရှိ မွေးကင်းစကလေးငယ်များနှင့် ကလေးသူငယ်များကို ကာကွယ်ရန် ပိုးသတ်ဆေးစိမ်ထားသော ကိုင်းခြင်ထောင်ပေါင်း ၅၀၀ တို့ကို ဖြန့်ဝေခြင်းတို့ ပါဝင်ပါသည်။

ထို့အပြင် ရေမှတစ်ဆင့် ကူးစက်သော ရောဂါများမှာလည်း စိုးရိမ်စရာ ပိုမိုဖြစ်လာပါသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကာလဝမ်းရောဂါ ဖြစ်ပွားမှုရာဇဝင်များရှိခဲ့ပြီး အန္တရာယ်များလည်း မြင့်တက်လျက်ရှိပါသည်။ ပြင်းထန် ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှောရောဂါဖြစ်ပွားမှုများကိုလည်း အစီအရင်ခံစာများတွင်လည်းတွေ့ရှိရပြီးဖြစ်ပါသည်။ WHO မှ အစောပိုင်းသတိပေးစနစ်များ စတင်ခဲ့ပြီး ပြင်းထန် ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှောရောဂါနှင့် ကာလဝမ်းရောဂါ ကုသရေးအတွက် ဓာတ်ဆားများ၊ IV အရည်များအပါအဝင် ဆေးဝါးများ ပေးပို့ခဲ့ပါသည်။ အန္တရာယ်မြင့်မားသော ဒေသများတွင်လည်း ရေသန့်ရှင်းရေး နှင့် ကျန်းမာရေးစနစ်များ မြှင့်တင်ရန် မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများနှင့် လုပ်ဆောင်မှုများ ဆက်လက်ပြုလုပ်လျက်ရှိပါသည်။

လာမည့်သီတင်းပတ်များမှာ အလွန်ပင်အရေးကြီးသည်ဖြစ်ပြီး အခြေခံဝန်ဆောင်မှုများ ပြန်လည်ရရှိရေး၊ ကုသမှုဆက်လက်ရရှိရေးနှင့် အရေးပေါ်ကျန်းမာရေးအခြေအနေများထပ်မံ မဖြစ်ပွားစေရန် ညှိနှိုင်းလုပ်ဆောင်မှုများ အရေးတကြီးလိုအပ်နေပါသည်။ အရေးပေါ်တုန့်ပြန်မှုများ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် အသက်ကယ်အကူအညီများ ပေးပို့နိုင်ရန်အတွက် WHO မှ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈ သန်း အလှူငွေတောင်းခံထားပြီး အရေးအကြီးဆုံးလိုအပ်နေသော နေရာများသို့ ကျန်းမာရေးအကူအညီများ ပေးပို့ရန် ပြင်ဆင်လျက်ရှိသည်။

WHO သည် လူပုဂ္ဂိုလ်များ၊ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများနှင့် ပရဟိတ လူမှုဖူလုံရေး အဖွဲ့အစည်းများကိုလည်း ပါဝင်ကူညီလှူဒါန်းရန် တိုက်တွန်းထားပါသည်။ WHO ဖောင်ဒေးရှင်းမှ “မြန်မာနိုင်ငံ ငလျင်ဘေးအတွက် အလှူ” ကို ဖွင့်လှစ်ထားပြီး အထိခိုက်ဆုံးဒေသများရှိ အရေးပေါ်ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုများအတွက် တိုက်ရိုက်ထောက်ပံ့နိုင်ရန်လည်း စီစဉ်ထားပါသည်။

WHO သည် ယခုအချိန်အထိ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သိုလှောင်ရုံများမှ ဆေးဝါးများ၊ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာပစ္စည်းများနှင့် ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများ တန်ချိန် ၁၄၀ နီးပါး စုစည်းပေးအပ်ခဲ့ပြီး၊ လူဦးရေ ၄၅၀,၀၀၀ ခန့်အတွက် အခြေခံကျန်းမာရေးလိုအပ်ချက်များကို သုံးလခန့် ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်ရန်ဆောင်ရွက်ခဲ့ပါသည်။ ယခုအခါ အရေးပေါ်၊အသက်ကယ်နှင့် အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုများ ပေးအပ်လျက်ရှိသော အရေးပေါ်ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့ ၁၆ ဖွဲ့ကို စုစည်းညှိနှိုင်း ဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိပါသည်။

WHO သည် မြန်မာပြည်သူပြည်သားများအား အရေးပေါ်တုန့်ပြန်မှုမှသည် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးအထိ၊ အကျပ်အတည်းများ၏ အဆင့်တိုင်းတွင် ပံ့ပိုးကူညီပေးရန် အပြည့်အဝ ကတိပြုထားပါသည်။

"ကျွန်ုပ်တို့သည် ဤစိန်ခေါ်မှု၏အရွယ်အစားနှင့်လိုက်လျောညီထွေသော တုန့်ပြန်မှုများ ပြုလုပ်ရပါမည်" ဟု ဒေါက်တာ ဖာနန်ဒို မှ ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ “ဒါဟာ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တစ်ခုသက်သက်မဟုတ်တော့ပါ - ရှုပ်ထွေး ပြောင်းလဲနေတဲ့ အရေးပေါ်ကျန်းမာရေးအခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ မြန်မာပြည်လူထုဟာ ဒီထက်မလျော့နည်းသော အကူအညီတွေနဲ့ ထိုက်တန်ပါတယ်။”